رابطه مشکلات اقتصادی با عدم تمایل ایرانیها به فرزندآوری
۰۰:۰۳ – ۲۶ بهمن ۱۴۰۴
باشگاه خبرنگاران جوان – رئیس مرکز تحقیقات سلامت دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به طرح تحقیقاتی خود به عنوان یکی از کاملترین مستندات علمی در زمینه عوامل عدم تمایل فرزندآوری در ایران، گفت: با دادههای علمی مشخص شده که مشکلات اقتصادی مهم هستند، اما تنها عامل نیستند؛ بلکه نگرانی از آینده، مشکلات مسکن، سبک زندگی جدید، فشارهای روانی و تغییر ارزشها نیز نقش جدی دارند.
جمعیت یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده قدرت ملی کشورهاست و تأثیر آن بر جنبههای اقتصادی، نظامی، فرهنگی و سیاسی کاملاً محسوس است. در علوم سیاسی و اقتصاد، جمعیت نه تنها به عنوان یک عدد یا آمار، بلکه به عنوان سرمایه انسانیِ پویا و تعیینکننده شناخته میشود. کشوری که از جمعیتی جوان، آموزشدیده و سالم برخوردار باشد، توان تولید، نوآوری و دفاع بیشتری دارد.
در مقابل، کشورهای دارای جمعیت پیر یا در حال کاهش، با چالشهای اقتصادی، کمبود نیروی کار و حتی ضعف در حفظ جایگاه جهانی روبهرو میشوند.از دیدگاه تاریخی نیز، قدرتهای بزرگ جهان معمولاً از پایههای جمعیتی قوی برخوردار بودهاند. چین و هند نمونههای بارز این واقعیتاند؛ جمعیت انبوه این کشورها باعث شده تا بازار داخلی گسترده، ظرفیت تولید بالا و نفوذ سیاسی جهانی داشته باشند. حتی در اروپا، کشورهایی مانند آلمان و فرانسه به واسطه سیاستهای حمایت از خانواده و مهاجرت توانستهاند ثبات جمعیتی نسبی خود را حفظ کنند و در نتیجه قدرت اقتصادی خود را پایدار نمایند.اما در ایران، روند جمعیتی در سالهای اخیر دستخوش تغییرات جدی شده است. بر اساس آخرین گزارشهای رسمی مرکز آمار و سازمان ثبت احوال، ایران از مرحله «رشد سریع جمعیت» عبور کرده و وارد فاز «کاهش نرخ رشد» شده است.
جمعیت کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۶ میلیون نفر برآورد شده و نرخ باروری بهطور قابل توجهی کاهش یافته است. در دهه ۱۳۶۰ میانگین باروری بیش از ۶ فرزند به ازای هر زن بود، اما اکنون این رقم به حدود ۱.۶ فرزند رسیده است؛ یعنی کمتر از سطح جایگزینی جمعیت (۲.۱ فرزند برای حفظ تعادل نسلها). این کاهش به عوامل متعددی مانند وضعیت اقتصادی، هزینههای بالای مسکن و آموزش، تغییر نگرش خانوادهها نسبت به فرزندآوری، و افزایش سن ازدواج مرتبط است.در نتیجه این روند، ساختار سنی جمعیت ایران در حال گذار به سوی «سالخوردگی» است. پیشبینیها نشان میدهد که تا حدود سال ۱۴۳۰، نزدیک به ۳۰ درصد جمعیت ایران را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل خواهند داد.
این وضعیت به معنای چالشهای بزرگ در حوزههای بیمه، بازنشستگی و نیروی کار است. کاهش تعداد جوانان فعال میتواند رشد اقتصادی را کند و فشار مالی بر دولت افزایش دهد. از منظر امنیتی نیز، کمبود نیروی انسانی جوان میتواند توان دفاعی و تحرک ملی را کاهش دهد.به همین دلیل، سیاستهای جمعیتی به یکی از محورهای اصلی برنامهریزی کلان کشور تبدیل شده است. طرحهای حمایت از خانواده، تسهیلات مسکن برای زوجها، و تشویق به فرزندآوری از جمله اقدامات در حال اجراست.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که صرف تصویب قوانین کافی نیست؛ باید ساختار اقتصادی و اجتماعی بهگونهای اصلاح شود که «فرزندآوری» در زندگی مردم ممکن و مطلوب گردد.با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از فعالیتهای مرکز تحقیقات ارتقای سلامت به مسائل جمعیت، کیفیت زندگی و سلامت خانواده مربوط است، انجام این پژوهش یکی از محورهای مهم کاری ما بود.
در نهایت، جمعیت نه فقط عددی در سرشماریها، بلکه شاخصی از توان پویایی ملی است. آینده قدرت ایران تا حد زیادی به چگونگی مدیریت این تحولات جمعیتی وابسته خواهد بود؛ اینکه بتواند تعادلی میان کیفیت و کمیت نیروی انسانی خود برقرار کند و از ظرفیت جمعیتش به عنوان موتور رشد و اقتدار ملی بهره ببرد.
برای بررسی عوامل موثر در ازدواج و به دنبال آن فرزند آوری با «فربد عبادی فرد آذر، مجری طرح تحقیقاتی شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر بر تمایلات فرزندآوری زوجها در ایران» به گفتوگو نشستیم که در ادامه مشروح آن از نظرتان میگذرد.
آقای دکتر! در ابتدا از خودتان بیشتر برایمان بگویید.
بنده رئیس مرکز تحقیقات ارتقای سلامت هستم. بیش از دو دهه در حوزه سلامت جمعیت، بهداشت باروری، سیاستگذاریهای جمعیتی و پژوهشهای بینرشتهای فعالیت داشتهام. تجربه اجرای طرحهای ملی، همکاری با نهادهای تصمیمساز و انتشار مقالات متعدد در زمینه رفتارهای باروری و تغییرات جمعیتی، زمینهساز ورود من به این طرح شد.
اکنون وضعیت جمعیت و مهمترین عوامل تاثیر گذار در آن در ایران چیست؟
واقعیت این است که کشور ما امروز با یکی از جدیترین چالشهای اجتماعی ـ جمعیتی مواجه است. کاهش مستمر باروری و سرعت گرفتن روند سالمندی. برنامهریزی مؤثر بدون اینکه بدانیم دقیقاً چه عواملی بر تمایل زوجها به داشتن فرزند اثر میگذارد، ممکن نیست. به همین دلیل تصمیم گرفتیم یک مطالعه جامع انجام دهیم تا همه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی فرزندآوری بهصورت علمی و مستند بررسی شود.
در این مسیر، همکاران ارزشمندی از مرکز تحقیقات ارتقای سلامت و همچنین متخصصان حوزه جمعیتشناسی، علوم رفتاری و جامعهشناسی ما را همراهی کردند.
پژوهش تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگیها و نوآوریهای آن در خصوص موضوعات و محورهای آن شرح دهید.
این پژوهش در دو مرحله انجام شد. اول؛ مرور نظاممند مطالعات کشور: تمام پژوهشهایی که طی سالهای اخیر درباره فرزندآوری در ایران انجام شده بود، به طور علمی مرور و تحلیل شد تا عوامل مؤثر شناسایی شوند.مرحله دوم مرحله دلفی با حضور خبرگاندر؛ این مرحله با جمعآوری نظر متخصصان حوزههای مختلف، عوامل شناساییشده را اولویتبندی کردیم تا مشخص شود کدام مؤلفهها بیشترین وزن را در تصمیم زوجین دارند.نکته مهم و نوآورانه طرح این بود که فقط یک عامل یا یک بعد را بررسی نکردیم. ما فرزندآوری را بهعنوان یک پدیده چندبعدی نگاه کردیم. نتیجه هم نشان داد که عوامل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بهصورت همزمان بر تصمیم زوجها اثر میگذارند و نمیتوان یک نسخه واحد برای همه پیچید. این طرح یکی از کاملترین مستندات علمی در زمینه عوامل فرزندآوری در ایران است و میتواند پایه تصمیمگیریهای مهم سیاستگذاران باشد
آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره برداری رسیده است؟
فاز پژوهشی طرح به پایان رسیده و نتایج آن آماده ارائه به نهادهای سیاستگذار است. اکنون در مرحله انتقال یافتهها به تصمیمسازان قرار داریم تا در برنامهریزیهای جمعیتی کشور مورد استفاده قرار گیرد. خوشبختانه نتایج طرح، با استقبال مراکز برنامهریزی جمعیتی و حوزههای مرتبط مواجه شده و مسیر بهرهبرداری آن آغاز شده است.
این طرح پژوهشی چه گرهای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟
مهمترین کمک این طرح، شفافسازی دلایل کمفرزندی است. سالها درباره اینکه «چرا خانوادهها کمتر فرزند میآورند» فقط حدس و گمان وجود داشت؛ اما امروز با دادههای علمی مشخص شده که مشکلات اقتصادی مهم هستند، اما تنها عامل نیستند.نگرانی از آینده، مشکلات مسکن، سبک زندگی جدید، فشارهای روانی و تغییر ارزشها نیز نقش جدی دارند.زوجها تمایل قلبی به داشتن فرزند دارند، اما موانع متعدد آنان را متوقف میکند.وقتی علتها دقیق مشخص شود، سیاستها هم کارآمدتر میشوند.این پژوهش به سیاستگذاران کمک میکند حمایتها را هدفمند، مؤثر و مطابق نیاز واقعی مردم طراحی کنند
انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیت های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می کنید؟
ما انتظار داریم موضوع جمعیت از حالت شعاری خارج شود و تصمیمات در این حوزه کاملاً علممحور و مبتنی بر دادههای واقعی باشد.تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که برای افزایش فرزندآوری نمیتوان تنها به پرداختهای مالی بسنده کرد.
باید امنیت شغلی و مالی جوانان تقویت شود. مسکن زوجهای جوان قابل دسترستر شود. خدمات مراقبتی و حمایتی از کودکان و مادران توسعه یابد. رسانهها و نهادهای فرهنگی در تغییر نگرشها نقش فعالتری ایفا کنند و حمایتهای بلندمدت و پایدار ارائه شود، نه مقطعی.اگر سیاستها هماهنگ، پایدار و براساس پژوهشهای معتبر اجرا شوند، میتوان امید داشت که روند باروری بهبود پیدا کند.
در خصوص برنامه های جاری، آینده و اهداف تان دارید توضیح دهید.
برنامه ما در مرکز تحقیقات ارتقای سلامت این است که این طرح را نقطه شروع بدانیم.در ادامه، چند پروژه مکمل را نیز طراحی کردهایم تارفتارهای باروری در نسلهای مختلف بررسی شود. نگرش جوانان قبل از ازدواج مطالعه شود.موانع فرزندآوری در گروههای شغلی و اقتصادی مختلف تحلیل شود. هدف نهایی ما این است که تصمیمسازان کشور بتوانند با تکیه بر دادههای دقیق، سیاستهایی را اجرا کنند که زندگی واقعی مردم را بهبود دهد؛ نه اینکه صرفاً اعداد و آمار جابهجا شود.امیدواریم نتیجه این تلاشها به بهبود کیفیت زندگی خانوادهها و آینده جمعیتی کشور کمک کند.
منبع: فارس