حقوق بشر گزینشی جشنواره برلین؛ ژست برای ایران، سکوت برای غزه

باشگاه خبرنگاران جوان – در نخستین نشست خبری هیئت داوران جشنواره فیلم برلین، خبرنگاری با اشاره به سابقه برلیناله در موضع‌گیری درباره امور داخلی ایران و در مقابل، سکوت این جشنواره در قبال «نسل‌کشی در غزه»، این پرسش را مطرح کرد که آیا این فستیوال در برخورد با حقوق بشر معیارهای دوگانه دارد. همین سؤال واکنش رئیس هیئت داوران، ویم وندرس، را برانگیخت و داوران را به دفاعی محتاطانه وا داشت.

نشست جشنواره فیلم برلین با فضایی سیاسی آغاز شد؛ جایی که هیئت داوران بخش مسابقه، به ریاست وندرس، به چندین پرسش درباره وضعیت کنونی جهان ــ از جمله جنگ غزه ــ پاسخ دادند.

وقتی از این فیلمساز سرشناس آلمانی پرسیده شد آیا سینما می‌تواند در حوزه سیاست تغییر ایجاد کند یا خیر، مدعی شد که «فیلم‌ها می‌توانند جهان را تغییر دهند، اما نه به شکل سیاسی». وندرس در ادامه افزود: ما می‌توانیم ایده مردم درباره این‌که چگونه باید زندگی کنند را تغییر دهیم. اما دقیقاً در دومین سؤال نشست، خبرنگاری به همین موضع واکنش نشان داد و تأکید کرد برلیناله «در خلأ اتفاق نمی‌افتد». او یادآوری کرد که این جشنواره در سال‌های گذشته درباره امور داخلی ایران موضع گرفته و حتی به‌عنوان یک نهاد فرهنگی، همبستگی خود را با اوکراین نشان داده است؛ این بدان معناست که در بزنگاه‌های سیاسی، از نقش نمادین خود عقب ننشسته است.

این خبرنگار سپس تیغ سؤال را جایی گذاشت که به‌وضوح برای مدیران و چهره‌های رسمی آلمان حساس‌تر است: حمایت دولت آلمان از جنگ در غزه و «نقشش به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی بودجه» برای «نسل‌کشی در غزه»؛ دولتی که درعین‌حال یکی از تأمین‌کنندگان اصلی بودجه جشنواره برلین نیز محسوب می‌شود. او صراحتاً پرسید: آیا شما به‌عنوان داوران، از این برخورد گزینشی با حقوق بشر حمایت می‌کنید؟ این تضاد، دقیقاً همان چیزی بود که وندرس و تهیه‌کننده لهستانی، اوا پوشچینسکا، عضو هیئت داوران، را در موقعیتی دفاعی قرار داد.

پوشچینسکا نخستین کسی بود که واکنش نشان داد. او سؤال را «کمی ناعادلانه» خواند و گفت فیلم‌ها سیاسی نیستند ــ دست‌کم نه به آن شکلی که «شما از معنای این کلمه در ذهن دارید».

او سپس تلاش کرد تعبیر «تغییردادن جهان» را از حوزه سیاست بیرون بکشد و آن را به نقش سینما در «صحبت‌کردن با تک‌تک تماشاگران» و واداشتن آنها به «تفکر» تقلیل دهد. پوشچینسکا تأکید کرد: ما نمی‌توانیم مسئول تصمیم‌هایی باشیم که بعداً گرفته می‌شود؛ تصمیم حمایت از اسرائیل یا تصمیم حمایت از فلسطین.

او در ادامه، این پرسش را که اعضای هیئت داوران از سیاست‌های دولت‌هایشان حمایت می‌کنند یا خیر را «بسیار پیچیده» و درعین‌حال «کمی ناعادلانه» توصیف کرد و گفت: این کار سیاست‌مداران است.

وندرس در همین لحظه وارد بحث شد و با لحنی قاطع گفت: ما باید از سیاست دور بمانیم. او سپس جمله‌ای گفت که خیلی سریع به تیتر رسانه‌ها تبدیل شد: ما وزنه تعادل سیاست هستیم، نقطه مقابل سیاست. ما باید کار مردم را انجام دهیم، نه کار سیاست‌مداران.

بااین‌حال، سؤالی که در دل این واکنش‌ها برجسته شد این بود: چرا هنگامی که پرسش‌ها به نقطه‌ای می‌رسد که می‌تواند جشنواره را در برابر دولت تأمین‌کننده بودجه‌اش قرار دهد، پاسخ‌ها ناگهان به سمت «پیچیدگی»، «ناعادلانه بودن» و ارجاع به این‌که «این کار سیاست‌مداران است» عقب‌نشینی می‌کند؛ درحالی‌که همین جشنواره پیش‌تر درباره امور داخلی ایران، بدون چنین احتیاطی، موضع‌گیری‌های آشکار داشته است؟

جنجال، اما به همین‌جا ختم نشد. دقیقاً در جریان همین سوال، پخش زنده نشست خبری قطع شد؛ اتفاقی که باعث شد این شبه ایجاد شود که آیا قطع‌شدن پخش، عمدی بوده یا خیر؟! برلیناله بعدتر در بیانیه‌ای ضمن عذرخواهی اعلام کرد نشست خبری هیات داوران «با مشکلات فنی» مواجه شده است.

این حساسیت، در حالی رخ می‌دهد که برلیناله طی سال‌های گذشته بار‌ها به دلیل تصمیم‌ها و موضع‌گیری‌های سیاسی‌اش درباره ایران در مرکز بحث بوده است. از جمله در سال ۲۰۲۰ که جایزه «خرس طلایی» بهترین فیلم را به «شیطان وجود ندارد»، ساخته محمد رسول‌اف، اعطا کرد؛ جایزه‌ای که منتقدانش معتقدند باتوجه به جایگاه سیاسی این فیلم‌ساز و مسیر بعدی او ــ که در نهایت به خروج از ایران انجامید ــ بیش از آنکه صرفاً یک انتخاب هنری باشد، حامل پیام سیاسی بود.

مخالفان این رویکرد می‌گویند برخی از این آثار، لزوماً واجد استاندارد‌های برجسته سینمایی نیستند، اما در فضای سیاست‌زده جشنواره‌های امروز، به دلیل هم‌سویی با روایت‌های مطلوب غرب درباره ایران برجسته می‌شوند. در چنین چارچوبی، پرسش خبرنگار در نشست امسال برلیناله نیز معنای روشن‌تری پیدا می‌کند: آیا جشنواره‌ای که در قبال ایران با جسارت وارد میدان سیاست می‌شود، می‌تواند درباره غزه ــ جایی که دولت حامی مالی‌اش در موقعیت حساس قرار دارد ــ همچنان مدعی «دورماندن از سیاست» باشد؟

منبع: فارس