حرکت سبد مصرفی مردم به سمت کالاهای جایگزین

بررسی وضعیت بازار کالاهای اساسی در هفته پایانی بهمن ماه نشان می‌دهد بخشی از التهابات قیمتی در برخی اقلام مصرفی فروکش کرده و بازار در مسیر ثبات نسبی قرار گرفته است. داده‌های میدانی حاکی از آن است که الگوی مصرف خانوارها در ماه‌های اخیر دچار تغییر شده و کاهش مصرف اقلام پروتئینی (گوشت قرمز و سفید) و برنج، در کنار افزایش مصرف برخی کالاهای جایگزین پرکالری مانند سیب‌زمینی، بیانگر اثرگذاری مستقیم فشارهای معیشتی بر سبد غذایی خانوار است.

در بازار روغن خوراکی نیز با وجود استمرار تولید بر مبنای تامین روغن خام از محل ذخایر عرضه همچنان محدود و ناپایدار بوده و دسترسی مصرف‌کنندگان به این کالا در بسیاری از فروشگاه‌های زنجیره‌ای و خرده‌فروشی‌ها با اختلال مواجه است.

قیمت‌ها در این بخش در سطح بالایی تثبیت شده و عملا مصرف‌کننده با بازار کم‌عرضه و پرهزینه مواجه است. وضعیتی که نشانه‌ای از تداوم ناترازی عرضه و تقاضا در این بازار به شمار می‌رود.

بازار تخم‌مرغ در هفته‌های اخیر روند کاهشی قیمت را تجربه کرده و سطح قیمت‌ها به محدوده‌ای رسیده که نشان‌دهنده فروکش کردن التهاب ماه‌های قبل است. با این حال تفاوت قیمت میان محصولات بسته‌بندی فروشگاهی و تخم‌مرغ فله‌ای موجب تغییر رفتار مصرف‌کننده شده و بخش قابل توجهی از تقاضا به سمت محصولات ارزان‌تر و بدون بسته‌بندی سوق پیدا کرده است.

این تغییر الگوی خرید ضمن کاهش فروش محصولات بسته‌بندی‌شده فشار مضاعفی بر فعالان این بخش وارد کرده و نشانه‌ای از افت قدرت خرید واقعی خانوارهاست.

در بازار گوشت مرغ نوسانات قیمتی در یک ماه گذشته ادامه داشته اما با فعال شدن اعتبار کالابرگ معیشتی برای دهک‌های مختلف درآمدی سطح تقاضا افزایش یافته و بازار با رشد مقطعی خرید مواجه شده است.

این افزایش تقاضا بیشتر ماهیت مصرفی داشته و از جنس تحریک کوتاه‌مدت بازار بوده نه یک بهبود ساختاری در توان خرید خانوارها. در بخش گوشت ماکیان قیمت گوشت بوقلمون بدون تغییر محسوسی نسبت به هفته‌های گذشته در سطح ثابتی قرار دارد که نشان‌دهنده رکود نسبی تقاضا در این بخش است.

بازار گوشت قرمز نیز نشانه‌هایی از کاهش محدود قیمت را تجربه کرده و قیمت‌ها نسبت به اوج ماه‌های گذشته تعدیل شده است. این در حالی است که با وجود افزایش عرضه و رشد آمار کشتار دام در سال جاری کاهش تولید در قیمت‌های بازار بازتاب معناداری نداشته و فاصله میان قیمت دام زنده و قیمت مصرف‌کننده همچنان قابل توجه است.

این شکاف قیمتی بیانگر وجود اختلال در زنجیره توزیع و ساختار بازار بوده و نشان می‌دهد افزایش تولید به‌تنهایی الزاماً منجر به کاهش قیمت مصرف‌کننده نمی‌شود.

در بازار لبنیات نوسان قیمت‌ها به‌ویژه در کالاهای کم‌تقاضا ادامه دارد و برخی فرآورده‌ها به‌صورت هفتگی دچار تغییر نرخ می‌شوند. الگوی افزایش تدریجی قیمت‌ها و تعدیل‌های محدود پس از جهش‌های قیمتی موجب بی‌ثباتی ذهنی در بازار مصرف شده و فضای انتظاری را در میان خانوارها تقویت کرده است.

این وضعیت رفتار احتیاطی مصرف‌کنندگان را تشدید کرده و خرید کالاهای لبنی را به سمت اقلام ضروری‌تر سوق داده است.

بازار قند و شکر نیز با کاهش نسبی قیمت‌ها همراه بوده و نرخ این اقلام در بخش بسته‌بندی‌شده روند باثبات‌تری نسبت به ماه‌های قبل نشان می‌دهد هرچند در بازار فله‌ای همچنان سطح قیمت‌ها بالاتر از میانگین کالاهای بسته‌بندی‌شده است که از استمرار دوگانگی قیمتی در این بازار حکایت دارد.

در این میان، شارژ اعتبار کالابرگ معیشتی برای جمعیت گسترده‌ای از خانوارها، موجب افزایش تحرک در بازار مصرف شده و نقش مهمی در افزایش تقاضای کوتاه‌مدت ایفا کرده است. امکان خرید اقلام مشخص با قیمت‌های متغیر یا ثابت موجب شده بخشی از تقاضای انباشته خانوارها به بازار منتقل شود و سطح گردش کالا در برخی گروه‌های کالایی افزایش یابد.

با این حال شواهد میدانی نشان می‌دهد این رونق، ماهیتی مقطعی داشته و بیش از آنکه حاصل بهبود واقعی قدرت خرید باشد، ناشی از تزریق اعتبار حمایتی به بازار مصرف است.

در مجموع تصویر کلی بازار کالاهای اساسی نشان‌دهنده ورود نسبی به فاز ثبات قیمتی در برخی اقلام استمرار فشار هزینه‌ای در برخی دیگر و تغییر تدریجی الگوی مصرف خانوارهاست. کاهش قدرت خرید واقعی جایگزینی کالاهای ارزان‌تر در سبد مصرفی و وابستگی مقطعی بازار به ابزارهای حمایتی نشان می‌دهد ثبات فعلی بیش از آنکه ساختاری باشد شکننده و وابسته به سیاست‌های حمایتی کوتاه‌مدت است موضوعی که در صورت تداوم ناترازی‌های اقتصادی می‌تواند دوباره به بازگشت نوسانات قیمتی در بازار کالاهای اساسی منجر شود.