فرش دستباف خراسان جنوبی؛ افول تدریجی یک برند جهانی در سایه رکود و تحریم
فرش دستباف خراسان جنوبی، هنری ۷۰۰ ساله و یکی از برندهای شناختهشده ایران در بازارهای جهانی که زمانی با نامهایی چون «مود» و «قهستان» پرچمدار صادرات غیرنفتی بود، امروز در پی رکود عمیق اقتصادی، انسداد مسیرهای صادراتی و تأثیر تحریمها، با افت شدید تولید و کاهش سهم در بازارهای بینالمللی مواجه شده است.
به گزارش دنیای برند؛ فرشهای دستباف خراسان جنوبی از شناختهشدهترین فرشهای ایران به شمار میروند؛ هنری ریشهدار که پیشینه آن به دوران حکومت شاهرخ میرزا در هرات بازمیگردد و دستکم ۷۰۰ سال است که در تار و پود زندگی مردمان این خطه تنیده شده است.
نوای دلنشین «تا بهجا، سرِ جلو، سراول» که روزگاری ضرباهنگ زندگی روستاهای خراسان جنوبی بود، سالهاست در هیاهوی رکود اقتصادی، گرانی مواد اولیه و انسداد مسیرهای صادراتی خاموش شده است؛ نوایی که نه فقط یک آواز، بلکه شناسنامه معیشتی و هویتی نسلی از بافندگان به شمار میرفت.
در یک دهه اخیر، دارهای قالی یکی پس از دیگری در این خطه پایین کشیده شدهاند و هنری که زمانی پس از نفت، دومین کالای صادراتی ایران محسوب میشد، امروز در یکی از عمیقترین رکودهای تاریخی خود قرار دارد؛ رکودی که نهتنها تولید و صادرات را زمینگیر کرده، بلکه معیشت دهها هزار خانوار را نیز به مخاطره انداخته است.
فرش دستباف خراسان جنوبی که در دهههای ۷۰ و ۸۰ از آوازهای جهانی برخوردار بود، اکنون سهمی ناچیز از بازارهای بینالمللی دارد. آمارها نشان میدهد صادرات فرش دستباف ایران از حدود ۲ میلیارد دلار در اوایل دهه ۷۰ به کمتر از ۵۰ میلیون دلار در سال گذشته کاهش یافته است؛ افتی بیش از ۹۷ درصد که عملا شریان حیاتی این صنعت صادراتمحور را قطع کرده است.
به گفته کارشناسان از گذشته فرش دستباف خراسان جنوبی، با هدف صادرات تولید شده و بازار داخلی هیچگاه توان جذب حجم تولید آن را نداشته و ندارد و با قطع زنجیره صادرات، تولید آن نیز به شدت کاهش یافته است، به عنوان مثال در دهههای ۷۰ و ۸۰، ۹۶ درصد فرش تولیدی استان به بازارهای اروپایی صادر میشد و تولید سالانه در محدوده جغرافیایی محدود آن زمان (چهار شهرستان) به بیش از ۳۰۰ هزار مترمربع میرسید؛ اما امروز با وجود گسترش استان به ۱۲ شهرستان، میزان تولید سالانه به کمتر از ۱۰۰ هزار مترمربع سقوط کرده است.
کاهش تولید در سال جاری نیز ادامه داشته، بهگونهای که از ابتدای سال تاکنون تنها ۹۵ هزار مترمربع فرش دستباف در استان تولید شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، کاهش ۲۰ درصدی را نشان میدهد؛ آماری نگرانکننده برای صنعتی که زمانی موتور محرک اقتصاد منطقه بود.
سرای گلشنی بیرجند، قلب تپنده تجارت فرش دستباف شرق کشور در دهههای گذشته، امروز به نمادی عینی از این رکود عمیق تبدیل شده است. از ۲۴ دهنه مغازه فعال این سرا در دهه ۴۰، اکنون تنها یک یا ۲ واحد نیمهفعال باقی ماندهاند؛ مغازههایی که صاحبانشان نه از سر سودآوری، بلکه صرفا به احترام پیشینه خانوادگی و حرفه پدرانشان چراغ آن را روشن نگه داشتهاند.
🎯 برای اطلاع از جدیدترین تحولات برندها، همراه ما باشید
تلگرام | اینستاگرام | لینکدین
کسبه قدیمی بازار، روزهایی را به یاد میآورند که در سرای گلشنی جای سوزن انداختن نبود و کامیونهای حامل فرش صادراتی، شبانهروز بیرجند را ترک میکردند؛ اما امروز ممکن است هفتهها بگذرد و حتی یک تخته فرش نیز معامله نشود.
کاهش شدید صرفه اقتصادی، حلقه مفقوده زنجیره تولید فرش دستباف خراسان جنوبی در سالهای اخیر بوده است، بافندگان تمام وقتی که در اوایل دهه ۷۰، دستمزدشان گاه تا ۲ برابر حقوق یک کارمند تماموقت میرسید، امروز در شرایطی کار میکنند که دستمزد آنان حتی به نصف حداقل حقوق مصوب قانون کار هم نمیرسد. این شکاف عمیق میان زحمت و درآمد، انگیزه بافندگان را بهشدت کاهش داده و آینده این هنر – صنعت ریشهدار را با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
طرحهایی نظیر ایجاد مرکز تهیه و توزیع مواد اولیه مرغوب با قیمت تمامشده، برپایی نمایشگاه دائمی فرش دستباف، ایجاد مجتمعهای تولیدی سفارشپذیر و راهاندازی آموزشگاه جامع فرش دستباف، حدود ۱۷ سال پیش برای رونق این صنعت مصوب شدهاند؛ طرحهایی که تاکنون اجرایی نشده و همچنان در حد مصوبه باقی ماندهاند.
همچنین از میان ۵۰ هزار بافنده فعال استان، کمتر از چهار هزار نفر زیر پوشش بیمه هستند، نبود امنیت شغلی و اجتماعی، انگیزه ادامه فعالیت را بهشدت کاهش داده و نسل جوان را بهطور کامل از این حرفه دور کرده است.
فرش دستباف خراسان جنوبی امروز نه به دلیل ضعف مهارت، نه افت کیفیت و نه فقدان پیشینه فرهنگی، بلکه به دلیل بحران بازار، قطع زنجیره صادرات، سیاستگذاری ناکارآمد و بیتوجهی به معیشت بافندگان، در آستانه فروپاشی قرار گرفته است.
کارشناسان هشدار میدهند اگر حمایت هدفمند دولت، احیای صادرات با شناسایی بازارهای جدید، حذف واسطهگریهای مخرب و تضمین حداقلی معیشت بافندگان هرچه سریعتر در دستورکار قرار نگیرد، این هنر ۷۰۰ ساله بهزودی از دار قالی به صفحات کتابهای تاریخ منتقل خواهد شد.
استان مرزی خراسان جنوبی با ۱۲ شهرستان و حدود ۸۰۰ هزار نفر جمعیت از استانهای مهم کشور در زمینه تولید فرش دستباف محسوب میشود و بیش از ۵۰ هزار بافنده تماموقت، نیمهوقت و پارهوقت در این زمینه فعالیت دارند.
منبع: ایرنا