فرش کرمان؛ تقلا برای بازپس‌گیری «برند جهانی» از رقبا

فرش دستباف کرمان با قدمتی چند صدساله، امروز در حالی با بحران کاهش صادرات و کپی‌برداری رقبا دست‌ و پنجه نرم می‌کند که مسئولان استانی با محوریت احیای «باغ‌موزه فرش» و تشکیل انجمن‌های تخصصی، به‌دنبال گره‌گشایی از این صنعت و بازپس‌گیری سهم از دست‌رفته این «برند جهانی» در بازارهای بین‌المللی هستند.

به گزارش دنیای برند؛ فرش دستباف کرمان، میراثی کهن با قدمتی چند صدساله، این روزها در آستانه تحولی تازه قرار دارد.

قالی کرمان که از دوره صفویه تاکنون با نقش‌های بدیع خود شهرتی جهانی دارد و یکی از شاخص‌ترین زمینه های کسب درآمد بومی برای مردم استان کرمان به شمار می‌رود؛ با این حال، این صنعت قدیمی در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ به طوری که بر اساس آمارها، سهم فرش کرمان از بازار صادراتی به کمتر از ۳درصد رسیده و تعداد قالیبافان فعال استان کرمان از رقمی بیش از ۳۵ هزار نفر در دهه‌های گذشته به حدود ۹ هزار و ۳۰۰ نفر کاهش یافته است.

طی سال های اخیر در مدیریت استانداران مختلف تلاش هایی برای رفع مشکلات شده است و در روزهای اخیر هم استاندار فعلی کرمان وعده ها و راهکارهایی برای رفع مشکلات داده است.

هم اکنون هم احیای باغ‌ موزه فرش کرمان در حال نهایی شدن است و این مجموعه با هدف حمایت از فرش دستباف، آموزش بافندگان، بازاریابی و توسعه صادرات به مرکزی تخصصی تبدیل خواهد شد.

انجمن فرش استان کرمان تشکیل می شود

از سوی دیگر، پیگیری‌ها برای تشکیل انجمن فرش استان کرمان با هماهنگی وزارت صنعت، معدن و تجارت در دست انجام است؛ انجمنی که قرار است هماهنگی میان شرکت‌ها و اتحادیه‌های فرش دستباف را سامان دهد و زمینه افزایش فروش و صادرات را فراهم کند.

فرش کرمان از ظرفیت‌های فراوانی برخوردار بوده و نخستین و مهم‌ترین ظرفیت، کیفیت و اعتبار برند این فرش است.

قالی کرمان دارای لطافت و ظرافتی منحصر به‌ فرد و ترکیب‌بندی رنگ‌، آن را در زمره نفیس‌ترین قالی‌های جهان قرار داده است.

منطقه کرمان به لحاظ پشم مرغوب در دنیا منحصر به‌ فرد است که استحکام و ماندگاری بالایی به محصول نهایی می‌بخشد؛ از سوی دیگر نقش های منحصر به فرد این فرش این محصول را به یکی از زیباترین صنایع دستی ایران تبدیل کرده است.

پتانسیل بالای اشتغال زایی فرش کرمان

پتانسیل های اشتغال‌زایی فرش کرمان قابل توجه است و ظرفیت عظیمی برای ایجاد اشتغال، به‌ ویژه برای زنان خانه‌دار و روستاییان در مناطق محروم این استان دارد.

با این حال، تهدیدهای موجود نیز کم نیست و مهم‌ترین تهدید، کپی‌ برداری گسترده از طرح‌ها و برند کرمان است.

کشورهای چین، هند و پاکستان با بهره‌گیری از نیروی کار ارزان، از نقشه‌های اصیل فرش کرمان که بیش از ۱۵۰ سال توسط طراحان و نقاشان ایرانی آماده شده، کپی‌برداری کرده و محصولات خود را با نام کرمان در بازارهای جهانی عرضه می‌کنند.

در کنار آن، کاهش شدید بافندگان ماهر نگرانی عمده دیگر است؛ زیرا بسیاری از بافندگان کهنسال شده‌اند و نسل جوان نیز به دلیل پایین بودن درآمد، تمایلی به این حرفه نشان نمی‌دهد.

رکود بازار و افت صادرات تهدیدی جدی دیگر است؛ به‌ طوری که صادرات فرش دستباف کل کشور در سال ۱۴۰۴ از مرز ۴۰ میلیون دلار فراتر نرفته و سهم کرمان از این میزان نیز ناچیز بوده است.

با وجود پتانسیل بالا، فرش از جمله کالاهای تولیدی کرمان بوده که فقط در گیر و دار وعده بوده است و هیچ گاه روی خوش در اقتصاد ایران ندیده است.

کاهش تعداد قالیبافان

استاندار کرمان در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص طرح های حمایتی از قالیبافان کرمان و راه اندازی باغ موزه فرش گفت: در قالب باغ‌ موزه فرش، امکان استقرار انجمن فرش دستباف، برگزاری دوره‌های آموزشی برای بافندگان و ایجاد هماهنگی میان شرکت‌ها و اتحادیه‌های فرش دستباف فراهم خواهد شد.

محمدعلی طالبی، افزود: هدف اصلی از این اقدامات، زمینه‌سازی برای افزایش فروش داخلی و توسعه صادرات فرش کرمان است.

وی با اشاره به آمارهای موجود خاطرنشان کرد: متأسفانه تعداد قالیبافان فعال در استان کرمان از بیش از ۱۲۵ هزار نفر در سه دهه پیش، به کمتر از ۱۵ هزار نفر کاهش یافته است.

وی افزود: سهم فرش کرمان از کل صادرات فرش دستباف ایران نیز به کمتر از سه درصد رسیده؛ در حالی که مجموع صادرات فرش کشور سال گذشته حدود ۷۰ میلیون دلار بود و سهم کرمان حدود دو میلیون دلار برآورد می‌شود.

برنامه های حمایتی از قالیبافان

استاندار کرمان در ادامه به برنامه‌های حمایتی از قالیبافان پرداخت و گفت: بخشی از حمایت‌ها در سطح استانی در حال ساماندهی است؛ که از جمله می توان به ساماندهی زنجیره تأمین پشم مرغوب و احیای رنگ‌های طبیعی اشاره کرد.

وی ادامه داد: اما برای بیمه قالیبافان، تأمین تسهیلات ارزان‌ قیمت و مقابله با قاچاق مواد اولیه، نیازمند حمایت ملی از سوی دولت و وزارت صنعت، معدن و تجارت هستیم.

طالبی، تأکید کرد: باید بتوان هنر اصیل فرش کرمان را که بخشی از هویت این استان محسوب می‌شود، احیا کرد.

استاندار کرمان در پاسخ به سوالی درباره استفاده برخی کشورها از طرح‌ها و برند فرش کرمان، اظهار کرد: طبیعی است وقتی قالی کرمان یک برند جهانی است، کشورهای دیگر مانند چین، هند، پاکستان و افغانستان نیز از نقشه‌ها و برند کرمان برای فروش محصولات خود استفاده کنند.

وی افزود: این کشورها با بهره‌گیری از نیروی کار ارزان و نبود قوانین بین‌المللی حمایت از مالکیت فکری، نقشه‌های اصیل فرش کرمان را کپی کرده و محصولات خود را با نام کرمان به بازارهای جهانی عرضه می‌کنند.

طالبی، راهکار مقابله با این چالش را تشریح کرد و گفت: حمایت جدی از تولید، افزایش صادرات و تقویت حضور فرش دستباف کرمان در بازارهای جهانی، راهکار اصلی این مسئله است.

وی ادامه داد: باید فضایی باز شود که با انجام صادرات فرش دستباف، ارز آوری مناسبی برای استان کرمان و کشور داشته باشیم و رونقی نیز در تولید در نقاط مختلف استان شکل دهیم.

استاندار کرمان تأکید کرد: با این اقدامات می‌توان اصالت فرش کرمان را بیش از پیش تثبیت کرد و فرش دستباف می‌تواند تحول خوبی در اقتصاد برخی مناطق استان ایجاد کند و ظرفیت اشتغال را به‌ویژه در میان زنان خانه‌دار افزایش دهد.

حال فرش کرمان خوب نیست

با این وجود قالیبافان کرمانی همچنان از مشکلات خود می گویند؛ مشکلاتی که سال ها پا برجا مانده و رفع نشده است.

فاطمه رضایی، قالیباف ۴۲ ساله ساکن شهر کرمان یکی از این افراد است. این بانوی قالیباف که بیش از ۲۵ سال است پشت دار قالی نشسته، به خبرنگار مهر گفت: حال فرش کرمان خوب نیست؛ من سال‌های قبل قرارداد داشتم و همیشه سفارش بود، اما امروز بسیاری از کارگاه ها تعطیل شده اند و سفارش ها اندک شده است.

وی افزود: قیمت پشم هر روز بیشتر می‌شود، تار و پودی که برای دار قالی می‌خواهیم، هزینه بالایی دارد و از طرف دیگر، خریدار داخلی قدرت خرید ندارد و فرشِ ما را یا اصلا نمی‌خرد یا با قیمتی پایین‌تر از مواد اولیه می‌خرد. قالیباف عملا ضرر می‌کند.

او در ادامه گفت: بزرگ‌ترین معضل ما بیمه قالیبافان است؛ من کارت قالیبافی دارم، اما باز هم بیمه تأمین اجتماعی برایمان سخت است و وقتی مریض می‌شویم یا دستمان آسیب می‌بیند، کسی نیست از ما حمایت کند.

وی افزود: دولت باید از قالی‌باف حمایت کند و نه تنها بیمه، بلکه وام‌های کم‌ بهره برای تهیه مواد اولیه و حتی خرید فرش‌های تولیدی. تسهیلاتی که به قالیباف تزریق شود و از واسطه ها حمایت نشود.

کپی برداری از طرح های اصیل فرش کرمان

خسرو میرزایی، سرکارگر و تولیدکننده قدیمی فرش نیز به خبرنگار مهر می گوید: فرش کرمان تقریباً رها شده است و هر کسی که در حوزه تولید و صادرات بوده، دیگر انگیزه‌ای برای ادامه کار ندارد.

وی با اشاره به کاهش صادرات افزود: وقتی فرشی تولید می شود، اما در زمینه صادرات و بازاریابی مشکل داریم چه باید انجام دهیم.

میرزایی، یکی از مهمترین چالش‌های فرش کرمان را کپی‌برداری از طرح‌های اصیل ایرانی دانست و گفت: این کشورها با نقشه‌های ما و نیروی کار ارزان، فرش‌هایی با نام کرمان به بازار جهانی می‌فرستند و ما عملاً از صحنه صادرات حذف شده‌ایم.

وی افزود: نسل جوان دیگر رغبتی به این کار ندارد؛ من هزار بافنده می‌خواستم استخدام کنم، اما نتوانستم و مجبور شدیم برای بافت فرش کرمان، به بافندگان شاهرود پناه ببریم. این یعنی شغل دارد از بین می‌رود.

قوانین دست‌ و پاگیر صادراتی

حسن رضایی، تاجر فرش دستباف با ۲۰ سال سابقه در بازار کرمان نیز به خبرنگار مهر گفت: بزرگترین مشکل تاجران فرش در کرمان، مسئله تعهد ارزی و قوانین دست‌ و پاگیر صادراتی است.

وی افزود: صادرکننده فرش باید ظرف مدت کوتاهی ارز حاصل از صادرات را به کشور برگرداند، در حالی که فرش دستباف کالایی نیست که به سرعت فروش برود.

وی ادامه داد: این قانون باعث شده بسیاری از تاجران از بازار صادرات خارج شوند یا به سمت قاچاق فرش روی بیاورند.

وی با بیان اینکه هزینه حمل و نقل و بیمه نیز چند برابر شده و سود تاجر را کاهش داده است خاطرنشان کرد: مواد اولیه مرغوب مانند پشم و ابریشم نیز گران شده و نوسانات ارزی، هزینه تمام شده را غیرقابل پیش‌بینی کرده است.

وی افزود: اگر حمایت جدی نشود، کرمان به زودی جایگاه خود را در بازار جهانی فرش دستباف از دست خواهد داد.

محمدرضا کرمانی، تاجر و صادرکننده فرش با بیش از ۳۰ سال سابقه نیز از مشکلات صنعت فرش می گوید: در دهه هفتاد، سهم فرش کرمان از صادرات غیرنفتی کشور بالای ۲۰ درصد بود، اما امروز بسیار اندک شده است.

کرمانی، تصریح کرد: یکی از معضلات اصلی، نبود نقدینگی در دست تاجران است برای خرید فرش از بافندگان و صادرات آن، سرمایه زیادی نیاز است، اما بانک‌ها تسهیلات مناسبی به تاجران فرش نمی‌دهند و سود تسهیلات بانکی که اعطا می شود هم بالا است و هم توجیه اقتصادی ندارد.

این تاجر باسابقه کرمانی در ادامه به مشکل رقابت با فرش ماشینی اشاره کرد و گفت: کارخانه‌های فرش ماشینی داخل کشور بدون هیچ مجوزی از نقشه‌های اصیل فرش کرمان کپی می‌کنند و محصول خود را با قیمت بسیار پایین به بازار می‌فرستند.

وی تأکید کرد: این کار باعث شده مشتری تصور کند فرش کرمان همان فرش ماشینی ارزان است و اعتبار برند کرمان تخریب شود.

باید دید مسئولان برای رهایی صنعت فرش از چالش های پیش رو، رونق صادرات غیر نفتی و اقتصاد مقاومتی و بومی هر منطقه چه برنامه ریزی دارند و آیا فرش کرمان از رکود خارج می شود و یا داستان بر همین منوال ادامه می یابد.