از نخستین سوگ تا آیینهای جمعی؛ عزاداری برای امام رضا(ع) از چه زمانی آغاز شد؟
پژوهشگر تاریخ اسلام با تفکیک میان سوگواریهای اولیه و شکلگیری آیینهای نهادینه عزاداری گفت: با استقرار مزار امام رضا (ع) در طوس و تبدیل شدن آن به مرکزی برای اقتدار معنوی، «زیارت» و «سوگواری» در کنار یکدیگر قرار گرفتند و حضور تودههای زائر در حرم، بستر اصلی برای شکلگیری عزاداریهای جمعی بود.
جاسم ریحانی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه از نظر تاریخی، نخستین سوگواریهای مرتبط با امام رضا (ع) را میتوان در دو سطح مورد بررسی قرار داد، اظهار کرد: یکی مربوط به سوگ نزدیکان و خاندان؛ عزاداری خصوصی گزارش شده است که پس از شهادت امام رضا (ع)، امام جواد (ع)، خاندان و شیعیان نزدیک ایشان را در مدینه برای عزاداری فراخواندند، همچنین عزاداری مأمون برای امام رضا (ع) که خود موضوع بحثهای فراوانی است از جمله سوگواریهای اولیه برای ایشان به شمار میرود.
وی افزود: این سوگواریها در آن دوران با قالبهای سنتی رایج، از جمله تلاوت قرآن، دعا و توزیع غذا میان بستگان انجام میشد و هنوز به شکل مراسم عمومی و تودهای که امروزه شناخته میشود، درنیامده بود.
این مدرس دانشگاه با تاکید بر اینکه با توجه به موقعیت جغرافیایی طوس و واکنش مردم محلی و شیعیان مناطق دیگر، از جمله قم به خبر شهادت امام رضا (ع)، این سوگ جنبه اجتماعی نیز پیدا کرد، عنوان کرد: اگرچه در منابع متقدم، توصیف مشخصی از «مراسمهای سازمانیافته» وجود ندارد، اما تجمع مردم در قم برای عرض تسلیت و نشان دادن همبستگی با خاندان پیامبر (ص) را میتوان نخستین گام اجتماعی در جهت شکلگیری شعائر دانست.
ریحانی با اشاره به فرلیند نهادینهسازی شعائر ادامه داد: نخستین شکلگیری آیینهای منسجم برای امام رضا (ع)، با تفاوتهای ساختاری نسبت به دوران شهادت، در دورههایی رخ داد که شیعه توانست تشکیل حکومت دهد؛ بهویژه از دوره آلبویه که شیعه از یک گروه پراکنده به یک جامعه سازمانیافته تبدیل شد؛ در این دوره، عزاداری از حالت سوگ صرف خارج و با منش و مراسم سازمانیافته همراه شد.
وی با اشاره به نقش مزار و زیارتگاه و جایگاه آن گفت: با استقرار مزار امام رضا (ع) در طوس، یعنی مشهد کنونی و تبدیل شدن آن به مرکزی برای اقتدار معنوی، «زیارت» و «سوگواری» در کنار یکدیگر قرار گرفتند و حضور تودههای زائر در حرم، بستر اصلی برای شکلگیری عزاداریهای جمعی بود.
این دکترای تاریخ اسلام اضافه کرد: در دورههایی که ساختارهای مذهبی، از جمله حوزههای علمیه اولیه، بهویژه از دوره قاجار تثبیت شدند، مراجع و علمای شیعه مراسم خاصی را برای سالگردهای شهادت ائمه، از جمله امام رضا (ع)، سازماندهی کردند و این اقدامات، سوگواری را از یک کنش «عاطفی ـ فردی» به یک کنش «هویتی ـ جمعی» تبدیل کرد.
