کشف نقش احتمالی یک عضو فراموش‌شده در بدن زنان با باروری
دانشمندان دریافته‌اند ساختار کوچکی در کنار تخمدان که بیش از یک قرن بی‌اهمیت تلقی می‌شد، ممکن است در عملکرد تخمدان و باروری زنان نقش داشته باشد. این ساختار که «شبکه تخمدانی» (Rete Ovarii) نام دارد، می‌تواند با سیستم عصبی و گردش خون ارتباط برقرار کند و در تنظیم فعالیت‌های تولیدمثلی نقش داشته باشد.
این پژوهش که در مارس ۲۰۲۵ در مجله علمی eLife منتشر شده، دیدگاه قدیمی درباره بی‌فایده بودن شبکه تخمدانی را به چالش کشیده است. با این حال، تحقیقات روی موش‌ها انجام شده و هنوز مشخص نیست این ساختار دقیقاً چه نقشی در باروری انسان دارد.
شبکه تخمدانی نخستین بار در سال ۱۸۷۰ در بدن انسان شناسایی شد. این ساختار حتی در نسخه‌های اولیه کتاب مشهور آناتومی گری به تصویر کشیده شده بود، اما به‌تدریج از کتاب‌های جدیدتر حذف شد، زیرا دانشمندان عملکرد مشخصی برای آن در بدن زنان بالغ پیدا نکرده بودند.
آدام تیلور، استاد آناتومی دانشگاه لنکستر، توضیح می‌دهد زمانی که این ساختار در اواخر قرن نوزدهم کشف شد، دانشمندان تصور می‌کردند هیچ عملکرد خاصی ندارد، زیرا نمی‌توانستند نقش آن را در بدن شناسایی کنند. اما اکنون پژوهش جدید نشان می‌دهد که این تصور ممکن است نادرست بوده باشد.
شبکه تخمدانی چیست و چه وظیفه‌ای دارد؟
شبکه تخمدانی ساختاری متشکل از لوله‌های کوچک و به‌هم‌پیوسته است که بخش‌هایی از آن درون تخمدان و بخش‌هایی در مجاورت آن قرار دارند. این شبکه در نزدیکی محلی قرار گرفته که عروق خونی و اعصاب به تخمدان وارد می‌شوند.
پژوهشگران سه بخش مجزا را در این ساختار شناسایی کرده‌اند که از دوران جنینی شکل می‌گیرند و تا بزرگسالی باقی می‌مانند.
بخش نخست، شبکه درون‌تخمدانی (IOR) است که داخل تخمدان قرار دارد. بخش دوم، شبکه بیرون‌تخمدانی (EOR) نام دارد و از مجموعه‌ای از لوله‌های پیچ‌خورده تشکیل شده است. بخش سوم نیز شبکه رابط (CR) است که دو قسمت دیگر را به یکدیگر متصل می‌کند.
دانشمندان برای بررسی عملکرد این ساختار، مایعی را به بخش بیرون‌تخمدانی تزریق کردند و متوجه شدند که مایع به سمت تخمدان حرکت می‌کند. این یافته نشان می‌دهد شبکه تخمدانی ممکن است در انتقال مواد و تنظیم فعالیت‌های تخمدان نقش داشته باشد.
پژوهشگران همچنین دریافتند سلول‌های بخش بیرون‌تخمدانی در مجاورت رگ‌های خونی قرار دارند و رشته‌های عصبی با آن‌ها ارتباط برقرار می‌کنند. این ویژگی‌ها احتمال ارتباط شبکه تخمدانی با دستگاه عصبی و گردش خون را مطرح می‌کند.
ارتباط احتمالی با هورمون‌های جنسی و رشد تخمک
یکی دیگر از یافته‌های مهم پژوهش، شناسایی گیرنده‌های هورمونی در شبکه تخمدانی بوده است. این ساختار به هورمون‌هایی مانند استروژن و پروژسترون پاسخ می‌دهد که هر دو در تنظیم چرخه قاعدگی و عملکرد دستگاه تولیدمثل زنان نقش مهمی دارند.
پژوهشگران همچنین پروتئین‌هایی را در مایع موجود در بخش بیرون‌تخمدانی شناسایی کردند که ممکن است در رشد و بلوغ تخمک‌ها و حفظ فولیکول‌های تخمدان مؤثر باشند. فولیکول‌ها ساختارهای کوچکی در تخمدان هستند که تخمک‌ها درون آن‌ها رشد می‌کنند.
نتایج بررسی‌ها نشان داد فعالیت برخی از این پروتئین‌ها با افزایش سطح استروژن بیشتر می‌شود. این موضوع احتمال می‌دهد شبکه تخمدانی به تغییرات هورمونی در طول چرخه تولیدمثل واکنش نشان دهد.
این یافته‌ها از آن جهت اهمیت دارند که نشان می‌دهند تخمدان تنها محل نگهداری و آزادسازی تخمک نیست، بلکه فعالیت آن به ارتباط پیچیده میان هورمون‌ها، سلول‌ها و بافت‌های اطراف وابسته است. شبکه تخمدانی ممکن است یکی از اجزای کمتر شناخته‌شده این مجموعه باشد.
نویسندگان پژوهش پیشنهاد می‌کنند شبکه تخمدانی نیز در کنار اندام‌هایی مانند رحم، لوله‌های فالوپ و تخمدان‌ها، به‌عنوان یکی از ساختارهای مرتبط با دستگاه تولیدمثل زنان مورد بررسی قرار گیرد.
آیا این کشف می‌تواند به درمان ناباروری کمک کند؟
اگرچه نتایج پژوهش امیدوارکننده است، هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت که شبکه تخمدانی برای باروری انسان ضروری است یا اختلال در عملکرد آن مستقیماً باعث ناباروری می‌شود.
مطالعه جدید روی موش‌ها انجام شده است، اما از آنجا که این ساختار در انسان و پستانداران دیگری مانند گاو، گربه، سگ، گوسفند و خوک نیز وجود دارد، دانشمندان احتمال می‌دهند برخی از عملکردهای آن در میان گونه‌های مختلف مشترک باشند.
پژوهشگران امیدوارند تحقیقات آینده مشخص کند که شبکه تخمدانی چگونه بر رشد تخمدان، بلوغ تخمک و حفظ ذخیره فولیکول‌ها تأثیر می‌گذارد. شناخت این فرایندها می‌تواند در آینده به درک بهتر برخی اختلالات باروری کمک کند.
دیلارا انبارجی، نویسنده اصلی پژوهش و زیست‌شناس تکوینی دانشگاه میشیگان، می‌گوید هنوز ناشناخته‌های فراوانی درباره آناتومی دستگاه تولیدمثل زنان وجود دارد.
او ابراز امیدواری می‌کند که این یافته‌ها دانشمندان را تشویق کند تا دانسته‌های قدیمی درباره تخمدان را دوباره بررسی کنند و به مطالعه ساختارهایی بپردازند که تاکنون توجه چندانی به آن‌ها نشده است.
منبع: روزیاتو