بوی بد گاز معده از کجا می‌آید و کدام غذاها مقصرند؟

گاز معده پدیده‌ای طبیعی است و در بیشتر موارد هم بی‌بو است، اما وقتی تخمیر غذا در روده مسیر دیگری می‌رود، باعث ایجاد بویی بدتر از حد معمول می‌شود. در چنین مواقعی معمولاً مسئله «مقدار گاز» نیست، بلکه نوع غذایی است که هضم نشده و نوع باکتری‌هایی که آن را تخمیر کرده‌اند.

چرا بوی باد معده ناگهان بدتر می‌شود؟

آدرین بنجامین، متخصص تغذیه سلامت روده به سان می‌گوید بیشتر گازهای روده‌ای اساساً بو ندارند. او توضیح می‌دهد گازهایی مثل نیتروژن، هیدروژن، دی‌اکسیدکربن، متان و اکسیژن بی‌بو هستند و آنچه بو ایجاد می‌کند، مقدارهای بسیار کم از گازهایی است که هنگام تخمیر غذای هضم‌نشده تولید می‌شود؛ به‌ویژه ترکیب‌های حاوی گوگرد مثل سولفید هیدروژن که همان بوی معروف «تخم‌مرغ گندیده» را می‌سازد.

این بو بیشتر به این بستگی دارد که در روده چه نوع تخمیری رخ می‌دهد و چه باکتری‌هایی در آن نقش دارند. باکتری‌ها بخشی از «میکروبیوم روده» هستند؛ مجموعه عظیمی از باکتری‌های مختلف که در بدن هر فرد ترکیب منحصربه‌فردی دارند. به همین دلیل ممکن است دو نفر یک غذای مشابه بخورند، اما بوی گاز معده‌شان شبیه هم نباشد.

سرعت تبدیل غذا به گاز هم بین افراد فرق دارد. آدرین بنجامین می‌گوید عواملی مثل ژنتیک، میزان آب خوردن، مصرف فیبر، فعالیت بدنی، سطح استرس، تغییرات هورمونی و تعادل باکتری‌های روده در این تفاوت نقش دارند. بعضی‌ها حرکت روده‌شان سریع‌تر است و غذا زودتر جلو می‌رود، بعضی‌ها کندتر هستند و همین می‌تواند زمان تخمیر را بیشتر کند و به تجمع گاز و بوی تندتر منجر شود.

مقصرهای رایج در رژیم غذایی، از صبحانه تا شام

تخم‌مرغ یکی از مقصرهای شناخته‌شده است، زیرا گوگرد بالایی دارد و هنگام تخمیر می‌تواند تولید گازهای گوگردی را افزایش دهد. آدرین بنجامین می‌گوید سولفید هیدروژن عامل اصلی بوی «تخم‌مرغ گندیده» است و توضیح می‌دهد که اثر آن هم معمولاً فوری نیست و اغلب چند ساعت بعد (در بازه ۶ تا ۲۴ ساعت) ظاهر می‌شود زیرا غذا باید به روده بزرگ برسد؛ جایی که تخمیر باکتریایی رخ می‌دهد. البته اگر عبور غذا در روده سریع باشد یا فرد حساسیت بیشتری داشته باشد، امکان دارد زودتر هم خودش را نشان دهد.

لبنیات هم می‌تواند بوی گاز معده را بدتر کند، به‌خصوص اگر فرد «عدم تحمل لاکتوز» داشته باشد. در این حالت، لاکتوز به آنزیمی به نام لاکتاز نیاز دارد تا در روده باریک درست هضم شود. آدرین بنجامین می‌گوید وقتی لاکتاز کم باشد، لاکتوز هضم‌نشده وارد روده بزرگ می‌شود، باکتری‌ها آن را تخمیر می‌کنند و نتیجه‌اش گاز، و گاهی نفخ و اسهال است.

او می‌گوید در افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز، علائم می‌تواند از حدود ۳۰ دقیقه تا دو ساعت بعد از مصرف لبنیات بروز کند. در این شرایط پزشک ممکن است تست تنفسی هیدروژن را پیشنهاد کند یا رژیم حذفی را برای مدتی اجرا کند تا با حذف و بازگرداندن تدریجی لبنیات، واکنش بدن مشخص شود.

فیبر، سبزیجات خام و سالاد؛ مفید اما گاهی پرصدا

اگر مصرف سبزیجات خام، حبوبات یا خوراکی‌های پرفیبر ناگهان زیاد شود، روده ممکن است برای مدتی واکنشی پرسر و صدا نشان دهد. میلیسنت چپمن، متخصص تغذیه توضیح می‌دهد فیبر ماده‌ای است که بدن نمی‌تواند آن را کامل تجزیه کند. وقتی فیبر به روده بزرگ می‌رسد، باکتری‌های مفید آن را تخمیر می‌کنند و گاز یکی از محصولات همین فرایند است. گازی که می‌تواند نفخ و باد ایجاد کند و گاهی هم بو داشته باشد.

این به معنای کنار گذاشتن سبزیجات نیست و مسئله به‌طور معمول به افزایش ناگهانی مصرف برمی‌گردد. آدرین بنجامین می‌گوید اگر کسی یک‌دفعه مصرف فیبر را بالا ببرد، ممکن است طی ۲۴ تا ۷۲ ساعت نفخ یا بوی تندتر را تجربه کند، چون میکروبیوم برای سازگار شدن با تغییر، زمان می‌خواهد.

او اضافه می‌کند کسانی که به طور منظم رژیم پرفیبر دارند، معمولاً جامعه میکروبی متنوع‌تری دارند و فیبر را کارآمدتر پردازش می‌کنند؛ در نتیجه گاز کمتر آزاردهنده می‌شود و سازگاری با تغییرات راحت‌تر است.

چپمن نیز تاکید می‌کند که افزایش مختصر گاز در شروع طبیعی است و پیشنهاد می‌دهد فیبر به‌تدریج اضافه شود و آب کافی مصرف شود تا دستگاه گوارش راحت‌تر با شرایط جدید کنار بیاید.

خوراکی‌های فرافرآوری‌شده، شیرین‌کننده‌ها و رژیم پرپروتئین

میان‌وعده‌های بسته‌بندی‌شده و خوراکی‌های «فرافرآوری‌شده» نیز می‌توانند به بوی بد گاز معده منجر شوند، مخصوصاً وقتی پای شیرین‌کننده‌های خاص در میان باشد. آدرین بنجامین می‌گوید برخی شیرین‌کننده‌ها، به‌ویژه «الکل‌های قندی» مثل سوربیتول، زایلیتول و مالتیتول، در روده باریک خوب جذب نمی‌شوند. در نتیجه به روده بزرگ می‌رسند و آن‌جا توسط باکتری‌ها تخمیر می‌شوند و گاز بیشتری تولید می‌کنند.

او اضافه می‌کند بعضی شیرین‌کننده‌های مصنوعی ممکن است ترکیب میکروبیوم روده را هم تغییر دهند و روی هضم اثر بگذارند، به‌خصوص در افرادی که روده حساس دارند، سندرم روده تحریک‌پذیر دارند یا از قبل با نفخ درگیر بوده‌اند.

رژیم‌های پرپروتئین شامل گوشت، تخم‌مرغ و لبنیات هم در بعضی افراد باد معده بدبوتر ایجاد می‌کنند. آدرین بنجامین می‌گوید گوشت قرمز از خوراکی‌های دارای گوگرد است و در کنار آن به موادی مثل سیر، پیاز و سبزیجات خانواده کلم مثل بروکلی و کلم هم اشاره می‌کند.

میلیسنت چپمن توضیح می‌دهد اگر پروتئین به طور کامل در روده باریک هضم و جذب نشود، بخشی از آن به روده بزرگ می‌رسد و باکتری‌ها آن را تجزیه می‌کنند؛ فرایندی که می‌تواند گازهای گوگردی مثل سولفید هیدروژن تولید کرده و بو را تندتر کند. او می‌گوید این تغییرات ممکن است ظرف چند روز بعد از افزایش مصرف پروتئین دیده شود، هرچند واکنش افراد یکسان نیست.

وقتی گاز معده با درد شکمی مداوم، کاهش وزن بی‌دلیل، تغییرات پایدار در عادت‌های دفع، وجود خون در مدفوع، نفخ شدید، یا علائمی که تازه شروع شده و رو به بدتر شدن است همراه شود، مراجعه به پزشک اهمیت پیدا می‌کند. آدرین بنجامین می‌گوید اگر علائم تکرارشونده یا مختل‌کننده باشد، بهتر است با پزشک صحبت شود تا احتمال مواردی مثل عدم تحمل لاکتوز، بیماری سلیاک، سندرم روده تحریک‌پذیر یا دیگر اختلال‌های گوارشی بررسی شود.