خام‌فروشی، مانع شکوفایی اقتصاد گیاهان دارویی خراسان شمالی

خراسان شمالی با ۳۵۰ گونه گیاه دارویی و رویشگاه‌های گسترده مرتعی و جنگلی یکی از مناطق غنی کشور در این حوزه به‌شمار می‌رود، اما نبود صنایع فرآوری، ضعف در بسته‌بندی و کمبود زیرساخت‌های صادراتی باعث شده بخش عمده این محصولات به‌صورت خام از استان خارج شود؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، ارزش افزوده این ثروت طبیعی را به سایر استان‌ها و حتی کشورهای دیگر منتقل کرده است.

به گزارش دنیای برند؛ عرصه‌های طبیعی خراسان شمالی رویشگاه ۳۵۰ گونه گیاه دارویی است؛ این تنوع بالا، ظرفیتی کم‌نظیر برای رونق تولید، ایجاد واحدهای فرآوری و توسعه اشتغال پایدار در استان به‌شمار می‌رود.

به‌گفته متولیان امر، خام‌فروشی همچنان مهم‌ترین معضل این بخش است و بخش عمده ارزش افزوده این ثروت طبیعی به سایر استان‌ها و حتی کشورهای دیگر منتقل می‌شود.

بسیاری از گونه‌های گیاهان دارویی استان، قابلیت و جایگاه صنعتی بالایی برای فرآوری و ورود به زنجیره ارزش دارند، اما نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی سبب شده است بخش اعظم این محصولات به‌صورت خام از استان خارج شود.

برخی از گیاهان دارویی برداشت‌شده از رویشگاه‌های استان به سایر کشورها صادر می‌شود، اما محصولات فرآوری‌شده همان گیاهان با چندین برابر قیمت، دوباره وارد بازار می‌شود.

به این ترتیب، سهم خراسان شمالی از این چرخه اقتصادی، تنها فروش مواد خام است و ارزش افزوده اصلی نصیب دیگر استان‌ها و کشورهای واردکننده فناوری و صنایع فرآوری می‌شود.

برداشت سالانه ۲ هزار تن؛ سهم ناچیز از یک ظرفیت بزرگ

در سال‌های با بارندگی نرمال، حدود ۲ هزار تن انواع گیاهان دارویی از عرصه‌های طبیعی خراسان شمالی برداشت می‌شود. این رقم در مقایسه با گستره رویشگاه‌ها و تنوع گونه‌ای استان، نشان می‌دهد که هنوز فاصله زیادی تا بهره‌برداری بهینه و هدفمند از این ظرفیت وجود دارد.

در خراسان شمالی ۲۵ گونه گیاهی منحصربه‌فرد با ارزش صنعتی شناسایی شده است

در خراسان شمالی ۲۵ گونه گیاهی منحصربه‌فرد با ارزش صنعتی شناسایی شده است. باریجه، زرشک، کاکوتی، گون، زیره، آویشن و مریم‌گلی از مهم‌ترین گونه‌های دارویی خراسان شمالی هستند که هر یک می‌توانند محور توسعه صنایع فرآوری و محصولات دانش‌بنیان در استان قرار گیرند.

بر اساس آمار ارائه‌شده، وسعت رویشگاه‌هایی که در قالب این طرح‌ها به متقاضیان واگذار شده، ۸۸ هزار و ۲۶۰ هکتار است که از این سطح، ۱۰ هزار و ۹۳۷ هکتار به‌عنوان سطح مفید قابل بهره‌برداری ثبت شده است.

تنوع گیاهی خراسان شمالی، علاوه بر ارزش اقتصادی، در ایجاد اشتغال پایدار برای جوامع محلی و بهره‌برداران مراتع نقش مهمی دارد و می‌تواند جایگزینی مناسب برای فعالیت‌های مخرب در عرصه‌های منابع طبیعی، مانند چرای مفرط و بهره‌برداری بی‌رویه از مراتع، باشد.

لزوم توسعه صنایع فرآوری گیاهان دارویی

با وجود تمامی این ظرفیت‌ها، خام‌فروشی همچنان چالش اصلی زنجیره گیاهان دارویی خراسان شمالی است. نبود واحدهای فرآوری مجهز، ضعف در بسته‌بندی استاندارد، کمبود برندهای بومی و محدود بودن ارتباط با بازارهای هدف، سبب شده است که ارزش افزوده اصلی این محصولات در خارج از استان ایجاد شود.

کارشناسان معتقدند برای عبور از این وضعیت، باید توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، حمایت از زنجیره‌های کامل تولید تا بازار، تقویت نقش شرکت‌های دانش‌بنیان و آموزش بهره‌برداران محلی در دستور کار قرار گیرد؛ تا جایی که خراسان شمالی از یک تأمین‌کننده مواد خام، به قطب تولید و فرآوری محصولات با ارزش افزوده بالا در حوزه گیاهان دارویی تبدیل شود.

خشکسالی و کاهش ۷۰ درصدی برداشت گیاهان دارویی در استان

رییس اداره امور مراتع منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی گفت: خشکسالی و کاهش بارندگی ها سبب شده است تا میزان برداشت گیاهان دارویی در استان در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ماقبل ۷۰ درصد کاهش یابد.

مسعود حلیمی اظهار کرد: یکی از مهم ترین گونه های گیاهان دارویی، باریجه است که پارسال سه تن و ۲۰۰ هزار کیلوگرم باریجه در قالب قراردادهای منعقد شده با مجریان طرح برداشت شد که ارزش اقتصادی این محصول ۵۴ میلیارد و ۱۵۰ میلیون ریال برآورد شد.با توجه به بارندگی های خوب امسال برآورد می شود میزان برداشت باریجه در استان به پنج تن برسد

وی افزود: با توجه به بارندگی های خوب امسال و وضعیت مناسب رویشگاه ها، امسال برآورد می شود میزان برداشت باریجه در استان به پنج تن برسد و بر این اساس ارزش اقتصادی این محصول امسال به ۱۲۵ میلیارد ریال می رسد.

رییس اداره امور مراتع منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی خاطرنشان کرد: پارسال کشت گیاهان دارویی در سطح ۲ هزار و ۲۰۰ هکتار تعهد شد که امسال این سطح ۲ هزار و ۵۰۰ هکتار برآورد شده است.

خام فروشی معضل اصلی صنعت گیاهان دارویی

وی اظهار کرد: عرصه های طبیعی خراسان شمالی، رویشگاه ۳۵۰ گونه گیاه دارویی است که برداشت و فرآوری این محصولات بستری برای رونق اقتصادی و اشتغال است. اما قریب به اتفاق این محصولات به صورت خام از استان خارج می شود و ارزش افزوده آن نصیب سایر استان ها می شود.

رییس اداره امور مراتع منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی افزود: در استان تاکنون ۴۸ طرح مطالعاتی در زمینه گیاهان دارویی تدوین شده است که از این تعداد ۴۳ طرح شامل طرح های مرتعداری تلفیقی است و پنج طرح نیز شامل طرح های بهره برداری است که در دست واگذاری به متقاضیان است. این طرح ها در قالب مزایده به متقاضیان واجد شرایط واگذار می شود.

وی تصریح کرد: طرح های مرتعداری تلفیقی با هدف احیای مراتع دارای پروانه چرای قدیمی و سنتی در قالب طرح‌های مرتع‌داری نوین اجرایی خواهد شد. در این شیوه، اجرای طرح های بهره برداری از گیاهان دارویی در تلفیق با طرح های مرتعداری با اولویت، به دامداران واگذار می شود.

رییس اداره امور مراتع منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی افزود: در این طرح دامداران و بهره برداران مکلف هستند در کار برداشت گیاهان دارویی و بهره برداری از مراتع، مراقبت و صیانت از عرصه های طبیعی را مد نظر داشته باشند.

در استان ۲۵ گونه گیاهی، منحصربفرد است که ارزش صنعتی دارد

وی اظهار کرد: وسعت این رویشگاه ها که در قالب طرح به متقاضیان واگذار شده، ۸۸ هزار و ۲۶۰ هکتار است که سطح مفید آن ۱۰ هزار و ۹۳۷ هکتار ثبت شده است.

وی با بیان اینکه یکی از مهم ترین گونه ها که ارزش صنعتی بسیار زیادی دارد، باریجه است خاطرنشان کرد: برداشت باریجه از عرصه های طبیعی استان در سال گذشته ۷۰ درصد کاهش یافت.

رییس اداره امور مراتع منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی گفت: در استان ۲۵ گونه گیاهی، منحصربفرد است که ارزش صنعتی دارد، مهمترین گونه‌های گیاهان دارویی استان باریجه، زرشک، کاکوتی، گون، زیره، آویشن و مریم گلی است که این استان به دلیل شرایط آب و هوایی، ظرفیت هایی در زمینه توسعه این صنعت راهبردی دارد.

وی افزود: این تنوع گیاهی، علاوه بر ارزش اقتصادی در ایجاد اشتغال پایدار برای جوامع محلی و بهره‌برداران مراتع نیز نقش مهمی دارد و می‌تواند جایگزینی مناسب برای فعالیت‌های مخرب در عرصه‌های منابع طبیعی باشد.

۱۴۲ درصد افزایش کشت گیاهان دارویی در برنامه هفتم توسعه استان

مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی نیز در این باره گفت: برنامه‌ریزی شده است تا در چارچوب برنامه هفتم توسعه، کشت گیاهان دارویی در استان ۱۴۲ درصد افزایش یابد و این اقدام می‌تواند زمینه اشتغال بیش از ۱۲ هزار نفر را به صورت مستقیم و غیرمستقیم فراهم کند.

جواد همدمیان اظهار کرد: برای سرمایه‌گذاری در بخش گیاهان دارویی از جمله فراوری مواد خام، بسته‌بندی، خشک‌کن، اسانس‌گیری و تولید عرقیات، یکهزار میلیارد ریال اعتبار مورد نیاز است.

وی افزود: در حال حاضر هشت هزار و ۷۶۵ هکتار از اراضی استان زیر کشت گیاهان دارویی مانند زعفران و زیره است که در سال گذشته ۳۳ تن نگین زعفران تولید شد که بخشی از آن صادر و بخش دیگر به صورت خام از استان خارج شد.

نبود آزمایشگاه آنالیز محصولات، مانع صادرات

همدمیان همچنین به نبود آزمایشگاه آنالیز محصولات تولیدی اشاره کرد و گفت: هر محصول باید دارای برند مختص همان منطقه باشد، اما در خراسان شمالی به دلیل نبود آزمایشگاه، محصولات فاقد مشخصات منطقه‌ای هستند و این موضوع صادرات را با مشکل مواجه می‌کند.

وی بر آموزش بهره‌برداران تاکید کرد و افزود: سال گذشته بیش از چهار هزار و ۱۰۰ کلاس آموزشی در بخش‌های مختلف شامل کاشت، داشت، برداشت، فراوری و بازاریابی محصولات گیاهان دارویی برگزار شده.

توسعه فراوری و صادرات گیاهان دارویی

مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی تصریح کرد: بر اساس برنامه هفتم توسعه، علاوه بر افزایش کشت، تلاش می‌کنیم ۳۰ درصد به بخش فراوری محصولات اضافه کنیم تا بتوانیم صادرات را افزایش دهیم.

بر اساس برنامه هفتم توسعه، تلاش داریم ۳۰ درصد به بخش فراوری محصولات اضافه شود تا بتوانیم صادرات را افزایش دهیموی همچنین بر تقویت تولید محصولات ارگانیک در این بخش تاکید کرد و گفت: این اقدام علاوه بر افزایش صادرات، می‌تواند ارزآوری برای کشور داشته باشد.

همدمیان با اشاره به ظرفیت استان در تولید عرقیات و اسانس ادامه داد: با وجود ظرفیت بالا، تاکنون در این زمینه صادراتی نداشته‌ایم.

چهار هزار و ۷۶۵ هکتار از مجموع کشتزارهای استان مربوط به زعفران است که در شاخص توسعه زعفران کشور، خراسان شمالی رتبه سوم را دارد.

همچنین سه هزار و ۹۴۵ هکتار از اراضی خراسان شمالی زیر کشت زیره قرار دارد که در کشور رتبه چهارم و در شاخص توسعه این گیاه دارویی رتبه هفتم را دارد.

خراسان شمالی قطب تولید گیاهان دارویی در کشور است و چهار شرکت فعال در استان انواع بذر و نشاء ۱۳ گونه شاخص گیاهی را تولید می‌کنند.

خواص ماده م,ثر ۷۵ گونه از ۴۲۳ گونه گیاه دارویی شناسایی شده و بسیاری از این گونه‌ها قابلیت صنعتی شدن دارند.

خراسان شمالی با ۳۴۴ هزار هکتار عرصه کشاورزی و حدود ۸۰ هزار بهره‌بردار نقش مهمی در تولید غلات، دانه‌های روغنی، حبوبات و گیاهان علوفه‌ای دارد و سالانه حدود ۵۰۰ هزار تن محصول پاییزه از استان برداشت می‌شود.

منبع: ایرنا