چرا برند جهانی انگور ملایر سهمی از بازار جهانی ندارد؟

انگور ملایر نامی شناخته‌شده در بازارهای جهانی است، اما پشت این شهرت، زنجیره‌ای از مشکلات از باغ تا صادرات پنهان شده است؛ مشکلاتی که باعث شده باغداران کمترین سهم را از ارزش افزوده محصولی داشته باشند که می‌تواند موتور توسعه اقتصادی منطقه باشد.

به گزارش دنیای برند؛ شهرت جهانی انگور ملایر فرصتی ارزشمند برای توسعه کسب و کارها و رونق اقتصادی در این شهرستان است اما در مسیر حفظ و ارتقای این جایگاه چالش‌های جدی وجود دارد که از مزرعه تا بازار جهانی را در بر می‌گیرد.

باغدار ملایری تنها حلقه نخست زنجیره تولید است و ارزش‌افزوده واقعی در اختیار حلقه‌های واسط و توزیع‌کنندگان قرار دارد بنابراین باغداران با وجود اینکه بیشترین زحمت و انرژی را برای تولید متحمل می شوند سهم چندانی از سود در این چرخه ندارند.

چالش‌های انگور ملایر را می‌توان در پنج حوزه زیرساختی، اقتصادی و بازار، زیست‌محیطی و اقلیمی، فنی و فرآوری و نهادی-مدیریتی تقسیم‌بندی کرد؛ کمبود یا ناکارآمدی زیرساخت‌های لازم برای تولید، فرآوری و حمل‌ونقل، عملکرد کلی زنجیره تامین را با اختلال مواجه می‌کند.

تولید سنتی انگور یکی از چالش‌هایی است که تاکستان‌های ملایر با آن درگیر است و وابستگی زیاد به نیروی کار انسانی و روش‌های سنتی، هزینه‌های تولید را افزایش داده و بهره‌وری را کاهش می‌دهد. تحقیقات نشان می‌دهد که تغییر از سیستم سنتی به سیستم داربستی (طرح فراز) می‌تواند هزینه‌های تولید را تا نصف کاهش دهد.

سرمازدگی؛ تهدیدی جدی برای تاکستان‌های ملایر

از سوی دیگر مقدار قابل توجهی انگور در مرحله تولید و برداشت در باغ‌های سنتی از بین می‌رود که این خود به عنوان یک نقطه بحرانی از نظر اقتصادی و انرژی شناخته می‌شود.

در عین حال چالش‌های اقتصادی و بازاریابی نیز در این بخش وجود دارد و بخش بازاریابی و فروش، چه در بازار داخلی و چه بین‌المللی، با موانع متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کند که سهم ملایر از بازارهای جهانی را کاهش داده است.

با توجه به اینکه بیش از ۷۰ درصد انگور ملایر به کشمش تبدیل و صادر می‌شود، سهم کشمش ایران و به تبع آن ملایر در بازارهای جهانی رو به کاهش است که نشان‌دهنده کم توجهی به موضوع رقابت‌پذیری است.

همچنین بی‌ثباتی قیمت‌ها در بازار داخلی و نوسانات شدید نرخ ارز، ریسک‌های مالی قابل توجهی را برای فعالان صنعت انگور ایجاد می‌کند.

ضعف در مدیریت قراردادها، عدم شفافیت مقررات و ناکارآمدی در زنجیره بازاریابی (مانند سهم بالای واسطه‌ها)، سود نهایی تولیدکننده را کاهش می‌دهد، هزینه‌های بالای بسته‌بندی و حمل‌ونقل از دیگر چالش‌هاست و این موارد بیشترین سهم را از هزینه‌های بازاریابی دارند و کارایی این بخش را کاهش می‌دهند.

باید همچنین اذعان کرد تغییرات اقلیمی و بلایای طبیعی، تهدیدی جدی برای پایداری تولید انگور در ملایر به شمار می‌روند، پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که میانگین دمای سالانه منطقه ملایر در هر دهه افزایش خواهد یافت که می‌تواند الگوی کشت و عملکرد را به شدت تحت تاثیر قرار دهد.

جای خالی استاندارد در تولید و فرآوری محصول

از سوی دیگر سرمازدگی بهاره، یکی از پدیده‌های مخرب آب‌وهوایی برای تاکستان‌هاست که هر ساله خسارات اقتصادی سنگینی را به باغ‌داران ملایر به ویژه در باغ‌های سنتی و خزنده وارد می‌کند.

مرحله فرآوری و بسته‌بندی انگور و کشمش ملایر نیز با مشکلاتی روبرو است که بر ارزش نهایی محصول تاثیر می‌گذارد، استفاده از فناوری‌های منسوخ در بسته‌بندی و نگهداری، باعث کاهش ارزش بازار و افزایش ریسک آلودگی محصول می‌شود و فقدان فرآیندهای استاندارد در تولید و فرآوری، رقابت در سطح بین‌المللی را دشوار می‌سازد.

در نهایت نبود مدیریت یکپارچه، بسیاری از این مشکلات را تشدید می‌کند و کمبود آموزش کافی به بهره‌برداران و فعالان این حوزه، دانش فنی و مدیریتی آنها را در سطح پایینی نگه داشته است.

زنجره مو یا «جیرجیرک» هم میهمان ناخوانده‌ای است که با مکیدن شیره جان تاک‌ها، زخمی عمیق بر پیکر سبز باغ‌ها نشانده است، پوره‌های این آفت با مکیدن شیره ریشه، بنیه درخت را می‌مکند و حشرات ماده بالغ نیز با ایجاد شکاف در شاخه‌های جوان برای تخم‌گذاری، بر زخم‌های تاک می‌افزایند.

زنجره مو شیره جان تاک‌های انگور را می‌مکد

یکی از کارشناسان کشاورزی در ملایر معتقد است: چرخه زندگی چهارساله این آفت (زنجره مو)، مبارزه با آن را به نبردی طولانی تبدیل کرده و از نیمه خرداد با خروج پوره‌ها از خاک آغاز و پرواز حشرات بالغ تا پایان مرداد ادامه می‌یابد.

«حسین مرادی» افزود: در برابر این تهدید دیرینه، باغداران سلاح‌های گوناگونی از مبارزه مکانیکی مانند هرس شاخه‌های آلوده و قطع سرزده‌های آسیب‌دیده، تا نابودی علف‌های هرز که میزبان این مهمان ناخوانده هستند دارند و انتخاب زمین‌های سبک و ارقام مقاوم، نیز از تاکتیک‌های بنیادین است.

وی ادامه داد: بیل زدن زمستانه پای درختان، تقویت تاک‌ها با کودهای حیوانی و شیمیایی و پاکسازی شاخه‌های تخم‌گذاری شده، دیگر راه‌های توصیه شده برای پاسداری از این باغ‌هاست، اما اکنون، با دشواری‌هایی همچون خشکسالی و سرمازدگی که تاک‌ها را ضعیف کرده‌است، زخم نیش زنجره مو، دردی مضاعف یافته است.

طبق نظر این کارشناس کشاورزی، مدیریت این آفت نیازمند یک برنامه تلفیقی است که ترکیبی از روش‌های مختلف همچون روش‌های زراعی و مکانیکی، روش‌های بیولوژیک و شیمیایی است.

یکی از باغداران ملایری نیز اظهار کرد: انگور ملایر از دیرباز در ایران شناخته‌شده و مورد اعتماد است و این برند مهم کشاورزی یک مزیت رقابتی بزرگ محسوب می‌شود که می‌توان روی آن سرمایه‌گذاری کرد.

«مهدی حائری» گفت: با وجود تحریم‌ها، بازار کشورهای همسایه همچون عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس، روسیه و حتی کشورهای اروپایی، مشتاق محصولات باکیفیت ایرانی هستند و انگور ملایر می‌تواند سهم بیشتری از این بازارها را به دست آورد.

انگور می‌تواند سهم بالایی از بازارهای جهانی را جذب کند

وی با بیان اینکه فراتر از فروش خام، امکان تولید محصولات با ارزش افزوده بالا وجود دارد، بیان کرد: فرآورده‌های انگور همچون مربا، شیره انگور و سرکه از ظرفیت بالایی برخوردارند، همچنین انگور می‌تواند در جذب گردشگری کشاورزی تاثیرگذار باشد، امکان ایجاد مراکز تحقیقاتی برای توسعه ارقام مقاوم به کم‌آبی و آفات، بهبود روش‌های برداشت و بسته‌بندی در منطقه وجود دارد.

این باغدار تاکید کرد: کشت انگور اگرچه نسبت به برخی محصولات به آب کمتری نیاز دارد اما ادامه خشکسالی و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، آینده باغ‌های را به خطر انداخته است.

حائری؛ سنتی بودن روش‌های کشت و برداشت را از دیگر موانع برشمرد و گفت: بسیاری از باغداران هنوز از روش‌های سنتی برای آبیاری (غرقابی)، هرس، مبارزه با آفات و برداشت استفاده می‌کنند و این امر موجب کاهش بهره‌وری و افزایش هزینه‌ها می‌شود.

به گفته این باغدار؛ این محصول اغلب به صورت فله و بدون بسته‌بندی جذاب به فروش می‌رسد و سود اصلی به جیب دلالان می‌رود، از طرفی قیمت انگور در سال‌های مختلف به دلیل عوامل مختلفی همانند بارندگی، عرضه و تقاضا دچار نوسان شدید می‌شود که برنامه‌ریزی برای باغداران را دشوار می‌کند.

کارشناس باغداری با تاکید بر اینکه آفات و بیماری‌ها نیز می‌تواند خسارات سنگینی برای انگور به بار آورند و سم‌های تقلبی نیز این خسارت را تشدید می‌کند، خاطرنشان کرد: مبارزه نادرست یا دیرهنگام با این آفات کیفیت و کمیت محصول را کاهش می‌دهد، در عین حال بسیاری از باغ های ملایر قدمت زیادی دارند و بازدهی قبلی را ندارند و از طرفی، کوچک بودن قطعات باغی، مکانیزاسیون و مدیریت یکپارچه را غیراقتصادی می‌کند.

نبود زیرساخت‌های علمی و آزمایشگاهی برای صنعت انگور

رییس پژوهشکده انگور و کشمش ملایر نیز، با اشاره به جایگاه ویژه این شهرستان در تولید انگور و کشمش کشور، با برشمردن چالش‌های پیش‌روی صنعت انگور ملایر، نبود زیرساخت‌های علمی و آزمایشگاهی، یکی از موانع اصلی توسعه این صنعت عنوان کرد.

«روح‌الله کریمی» در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: نبود آزمایشگاه تخصصی گیاه‌پزشکی برای تشخیص دقیق آفات و بیماری‌ها در سطح این شهرستان، کارشناسان و باغداران را با مشکلات عدیده‌ای مواجه کرده است.

وی کیفیت پایین سموم موجود در بازار و ناکارآمدی آنها در کنترل بهینه آفات، نبود تقویم باغی مشخص برای مصرف بهینه کود و همچنین عدم ارائه پیش‌آگاهی‌های لازم و به‌موقع برای کنترل آفات و بیماری‌ها را از دیگر نقاط ضعف اساسی در مدیریت باغ‌های انگور برشمرد.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش دانشگاه ملایر به چالش‌های زیرساختی پرداخت و گفت: بهره‌وری پایین آبیاری در باغ‌ها به دلیل نبود زیرساخت‌های نوین آبرسانی و اتکا به شیوه‌های سنتی، یکی از عوامل اصلی کاهش عملکرد و افزایش هزینه‌های تولید است.

وی همچنین به وجود مقادیر بیش از حد مجاز گوگرد و برخی آفت‌کش‌ها در کشمش تولیدی اشاره کرد و این مساله را تهدیدی جدی برای صادرات و اعتبار برند کشمش ملایر در بازارهای جهانی دانست.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش دانشگاه ملایر با انتقاد از کافی نبودن دوره‌های آموزشی برای باغداران در زمینه کاشت، داشت و برداشت اصولی انگور، افزود: پایین بودن ضریب بکارگیری دانش فنی در بسیاری از باغ‌ها، بیشتر به دلیل کوچک بودن مساحت باغ‌ها و نبود زیرساخت‌های فنی مناسب است که بهبود این شاخص نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و حمایت‌های هدفمند است.

رایزن‌های اقتصادی؛ حلقه مفقوده زنجیره تجارت انگور

کریمی؛ تغییر اقلیم و رویارویی تاکستان‌ها با پدیده‌های خسارت‌زایی نظیر کم‌آبی و گرمای شدید در تابستان، یخ‌زدگی در زمستان و سرمازدگی دیررس بهاره را یکی از چالش‌های غیرقابل انکار پیش روی این صنعت برشمرد که سازگاری با آن را اجتناب‌ناپذیر می‌کند.

وی با اشاره به پایین بودن درصد باغ‌های داربستی در مقایسه با باغ‌های خزنده(سنتی)، این امر را مانعی جدی برای پایش صحیح تاک در مراحل مختلف رشد دانست و با اشاره به معضل عدم درجه‌بندی کشمش تولیدی، تاکید کرد: این امر انگیزه تاکداران را برای تولید محصول باکیفیت کاهش داده و به ارزش‌افزوده این محصول آسیب می‌زند.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش ملایر سنتی بودن شیوه‌های تهیه و خشک‌کردن، جابه جایی و انبارداری کشمش را از دیگر معضلات این صنعت عنوان و بر ضرورت نوسازی و صنعتی‌سازی این فرآیندها تاکید کرد.

کریمی در عین حال ارتباط ناکافی بین تاکداران، صاحبان کارخانه‌های بسته‌بندی، گمرک، اتاق بازرگانی و رایزن‌های اقتصادی در کشورهای هدف صادرات را یک حلقه مفقوده در زنجیره تجارت این محصول دانست و خواستار ایجاد شبکه ارتباطی منسجم برای رفع موانع صادراتی و افزایش سهم ایران در بازارهای جهانی شد.

۶ راهکار کلیدی برای افزایش بهره‌وری و کاهش مخاطرات باغ‌های انگور

وی در ادامه از تدوین و اعلام ۶ راهکار اساسی برای افزایش بهره‌وری تولید، کاهش مخاطرات محیطی و ارتقای کیفیت محصول کشمش در این شهرستان خبر داد.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش ملایر با اشاره به اهمیت روزافزون تولید دانش‌بنیان در بخش کشاورزی، اظهار کرد: اولین راهکار پیشنهادی، اجرای دوره‌های منظم آموزشی با موضوعات فصلی است که هدف از آن، انتقال یافته‌های جدید علمی به باغداران و کارشناسان به‌منظور افزایش راندمان تولید و کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی ناشی از روش‌های سنتی است.

کریمی راهکار دوم را ایجاد “صندوق بهره‌وری انگور” عنوان کرد و گفت: این صندوق با هدف ارائه تسهیلات مالی مورد نیاز باغداران برای اجرای طرح‌های نوین از جمله طرح فراز (سامانه‌های مدرن هرس و مدیریت باغ)، سیستم‌های آبیاری تحت فشار و مکانیزاسیون باغ ها راه‌اندازی خواهد شد تا کشاورزان بتوانند با کمترین دغدغه مالی، باغ‌های خود را به روز کنند.

وی ادامه داد: احداث آزمایشگاه تخصصی گیاه‌پزشکی با تجهیزات پیشرفته به عنوان راهکار سوم، گام مهمی در راستای پایش دقیق آفات و بیماری‌ها محسوب می‌شود و این آزمایشگاه قادر خواهد بود با صدور پیش‌آگاهی‌های به‌موقع و تجویز سموم مناسب، زمینه را برای پیشگیری یا کنترل به‌موقع عوامل خسارت‌زا فراهم آورد.

کریمی با تاکید بر لزوم نظارت مستمر بر باغ ها، چهارمین راهکار را “حضور پررنگ کارشناسان باغبانی و گیاه‌پزشکی” در عرصه باغ‌ها عنوان و خاطرنشان کرد: این کارشناسان با پایش دقیق وضعیت موجود، توصیه‌های فنی و تخصصی لازم را به باغداران ارائه می‌دهند تا از بروز خسارت‌های جبران‌ناپذیر جلوگیری شود.

وی در ادامه به راهکارهای پایانی در حوزه کیفیت سنجی اشاره و بیان کرد: ایجاد آزمایشگاه استاندارد کشمش راهکار دیگری است که با هدف درجه‌بندی محصول از لحاظ ویژگی‌های بیوفیزیک و ترکیبات داخلی طراحی شده است و این آزمایشگاه با ارائه تاییدیه‌های معتبر، زمینه را برای ارسال محصول با کیفیت به کارخانه‌های فرآوری کشمش هموار می‌سازد.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش دانشگاه ملایر ششمین راهکار را احداث آزمایشگاه آنالیز آب، خاک و گیاه برشمرد و تصریح کرد: این آزمایشگاه در دو مرحله کاربرد دارد؛ نخست پیش از احداث باغ و گلخانه به منظور پایش وضعیت اولیه آب و خاک و دوم در طول فصل رشد برای رصد مستمر وضعیت عناصر غذایی برگ، که به مدیریت بهینه تغذیه گیاه کمک شایانی خواهد کرد.

راه‌اندازی آزمایشگاه‌های تخصصی و کلنگ‌زنی گلخانه ۱۰ هزار متری

کریمی همچنین از مجموعه اقدامات زیرساختی و توسعه‌ای جدید در راستای حمایت از باغداران و فعالان این صنعت خبر داد که شامل راه‌اندازی اتاق مشاوره تخصصی، دو آزمایشگاه پیشرفته و آغاز عملیات احداث بزرگترین گلخانه تحقیقاتی-تولیدی انگور در کشور است.

وی بیان کرد: به تازگی گام‌های مؤثری در جهت ارتقای خدمات علمی و فنی به بهره‌برداران برداشته شده و اتاق مشاوره باغداران راه‌اندازی و دو آزمایشگاه تخصصی شامل «آزمایشگاه تحقیقات انگور» و «آزمایشگاه استاندارد کشمش» تجهیز و به بهره‌برداری رسید.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش ملایر افزود: باغداران و کشاورزان می‌توانند با مراجعه به دفتر پژوهشکده در پردیس دانشگاه ملایر، از طیف گسترده‌ای از خدمات مشاوره‌ای و آزمایشگاهی بهره‌مند شوند.

کریمی یادآور شد: این خدمات شامل مشاوره در زمینه احداث باغ‌های داربستی، گلخانه‌های نوین انگور، تهیه نهال‌های با اصالت و گواهی‌شده، نسخه‌نویسی تخصصی سموم و کودهای متناسب با نیاز باغ و همچنین راهنمایی‌های جامع در حوزه بازاریابی داخلی و صادرات انگور تازه‌خوری و کشمش است.

وی تأکید کرد: در بخش توسعه صادرات، با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، آزمایشگاه استاندارد کشمش آماده ارائه خدمات ارزیابی بیوفیزیکی و بیوشیمیایی فرآورده‌های کشمش است تا تولیدکنندگان بتوانند با کسب استانداردهای مورد تایید بین‌المللی، محصولات خود را برای ورود به بازارهای جهانی آماده سازند.

رییس پژوهشکده انگور و کشمش ملایر همچنین از آغاز یک پروژه شاخص و بی‌سابقه در سطح استان و حتی کشور خبر داد و گفت: با مشاوره و نظارت مستقیم پژوهشکده، عملیات احداث یک گلخانه مدرن تولید انگور به مساحت ۱۰ هزار مترمربع با مشارکت بخش خصوصی کلید خورده است.

کریمی همچنین گفت: پیش‌بینی می‌شود طی ۶ ماه آینده، مرحله کاشت نهال‌های اصیل در این گلخانه آغاز شود که این طرح، جایگاه ملایر را به‌عنوان «شهر جهانی انگور» بیش از پیش مستحکم خواهد کرد.

به طور قطع این اقدامات نشان‌دهنده عزم جدی پژوهشکده و بخش خصوصی برای تحول در زنجیره تولید، فرآوری و صادرات انگور و کشمش در منطقه ملایر است.

رهاورد:

برای غلبه بر این چالش‌ها، پژوهش‌های علمی باید بر راهکارهایی نظیر توسعه زیرساخت‌ها، استانداردسازی فرآیندها، شفاف‌سازی مقررات، آموزش بهره‌برداران و تغییر سیستم‌های تولید به سمت روش‌های نوین حرکت کند و اجرایی شدن این راهکارها می‌تواند به افزایش بهره‌وری، ارتقای رقابت‌پذیری و در نهایت تثبیت جایگاه جهانی ملایر کمک کند.

منبع: ایرنا

منبع رسانه دنیای برند