تخمه سنقری در خطر از دست دادن بازار؛ برندی که از مزرعه تا بسته‌بندی نیاز به بازسازی دارد
تخمه سنقری که سال‌ها یکی از محصولات شناخته‌شده بازار خشکبار ایران بوده، با کاهش سطح زیرکشت، افت عملکرد، کاهش انگیزه کشاورزان و ضعف در زنجیره فرآوری و بسته‌بندی روبه‌رو شده است؛ شرایطی که به گفته فعالان این صنعت، می‌تواند جایگاه این محصول و هویت آن را به‌عنوان یکی از محصولات شاخص سنقر تضعیف کند.
به گزارش دنیای برند؛ ماجرا فقط کاهش چند هکتار زمین زیر کشت نیست؛ مساله به زنجیره‌ای برمی‌گردد که از بذر و زمین آغاز می‌شود و تا خرید محصول، فرآوری، بسته‌بندی و بازار ادامه دارد؛ زنجیره‌ای که به گفته فعالان این حوزه، در بخش‌هایی از آن هنوز خلأهای جدی وجود دارد.
آمارهایی که کوچک شدن مزارع تخمه را نشان می‌دهد
معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه امسال سطح زیرکشت آفتابگردان آجیلی استان را پنج هزار و ۶۱۱ هکتار اعلام کرده و تولید حدود ۱۰ هزار و ۷۰۰ تن را پیش‌بینی کرده است؛ این در حالی است که سال گذشته سطح کشت این محصول حدود ۶ هزار و ۴۸۲ هکتار و تولید آن ۱۲ هزار و ۱۶۰ تن بوده است. این آمار از کاهش حدود ۸۷۱ هکتاری سطح زیرکشت و افت نزدیک به یک هزار و ۴۶۰ تنی تولید حکایت دارد.
در سنقروکلیایی نیز «عبدالله خسروی»، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان، از کشت یک هزار و ۹۰۰ هکتار آفتابگردان آجیلی در سال جاری و پیش‌بینی تولید سه هزار و ۴۲۰ تن خبر داده است؛ رقمی که نشان می‌دهد سنقر همچنان یکی از کانون‌های مهم این محصول است، اما سطح کشت آن نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.
این روند در شرایطی رخ می‌دهد که تخمه آفتابگردان سنقری سال‌ها به دلیل طعم، عطر و کیفیت خود در بازار خشکبار کشور شناخته شده و پیش‌تر نیز استان کرمانشاه و به‌ویژه سنقروکلیایی از مراکز مهم تولید این محصول بوده‌اند. گزارش‌های سال‌های گذشته نیز نشان می‌دهد نبود صنایع بوجاری، بسته‌بندی و فرآوری، مشکلات تسهیلاتی، نبود قیمت تضمینی و ضعف مکانیزاسیون از چالش‌های قدیمی این زنجیره بوده است.
تخمه سنقری در حال حذف شدن است
«سینا اعتمادی»، مسئول واحد فرآوری تخمه آفتابگردان سنقر که ۱۵ سال است در این صنعت فعالیت دارد، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، کاهش تولید و افت انگیزه کشاورزان را نگران‌کننده توصیف کرد و گفت: تخمه سنقر نسبت به سال‌های گذشته در حال حذف شدن است و کشت آن برای کشاورز به صرفه نیست.
وی با اشاره به تجربه فعالیت این واحد افزود: چند سال پیش از هر روستا حجم بسیار بیشتری تخمه خریداری می‌کردیم، اما اکنون متوسط برداشت آفتابگردان به حدود یک و نیم تن در هکتار رسیده است.
اعتمادی معتقد است یکی از مشکلات مهم، کشت مستمر آفتابگردان در زمین و آسیب‌هایی است که در پی آن به حاصلخیزی و وضعیت تولید وارد می‌شود و می‌گوید برنامه‌ریزی و آموزش کافی برای رعایت اصول کشت و تناوب زراعی، به‌ویژه برای آفتابگردان‌کاران، انجام نشده است.
او با مقایسه وضعیت کشت آفتابگردان در سنقر با مناطقی مانند صحنه، روانسر و خوی در آذربایجان غربی گفت که در بررسی میزان درآمد کشاورز، کیفیت محصول و عملکرد مزارع، تفاوت‌ها قابل مشاهده است و همین موضوع ضرورت بازنگری در شیوه تولید را نشان می‌دهد.
فاصله قیمت مزرعه تا بازار
اکنون در فصل برداشت، واحدهای فرآوری تخمه را حدود کیلویی ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان از کشاورز و از سر زمین خریداری می‌کنند، در حالی که به گفته اعتمادی، تخمه سنقری مرغوب در بازار تا حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان در هر کیلو به فروش می‌رسد.
این فعال صنعت فرآوری البته تأکید می‌کند که قیمت تخمه داخلی تحت تأثیر حجم بالای واردات قرار دارد و همین مساله اجازه افزایش متناسب قیمت محصول داخلی را نمی‌دهد.
واحد تحت مدیریت او محصول خریداری‌شده از کشاورزان را بوجاری و سپس فرآوری و تفت می‌کند و سالانه حدود یک هزار تن محصول را فرآوری دارد. این واحد با ۱۲ نیروی مستقیم فعالیت می‌کند و محصولات خود را با برند «چیت ناب» به استان‌های مختلف کشور ارسال می‌کند.
خام‌فروشی همیشه از سر بی‌تدبیری نیست
یکی از برداشت‌های رایج درباره تخمه سنقری، خروج محصول به شکل خام از شهرستان به صورت خام‌فروشی است؛ اما اعتمادی توضیح متفاوتی ارائه می‌کند.
به گفته وی، تخمه آفتابگردان تاریخ مصرف دارد و زمانی که فرآیند بو دادن، نمک‌زنی و طعم‌دهی روی آن انجام شود، ماندگاری محصول کاهش می‌یابد؛ به همین دلیل در برخی موارد محصول به شکل خام از شهرستان خارج می‌شود و عملیات تفت، طعم‌دهی و نمک‌زنی در مقصد انجام می‌گیرد.
این توضیح نشان می‌دهد مساله فرآوری فقط احداث کارخانه نیست؛ مدیریت زنجیره بازار و زمان فرآوری نیز در اقتصادی شدن محصول نقش دارد.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که بذر، محصول را تعیین می‌کند
اما شاید مهم‌ترین بخش هشدار این فعال صنعت، به موضوع بذر بازگردد. اعتمادی می‌گوید چند سال پیش بذری که در میان کشاورزان با عنوان «بذر ترکیه» شناخته می‌شد، موجب افزایش سطح کشت، عملکرد و کیفیت محصول شد و شکل و یکنواختی دانه و میزان برداشت آن مورد استقبال قرار گرفت.
او مدعی است این نوع بذر اکنون در برخی مناطق آذربایجان‌های شرقی و غربی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما دسترسی به آن در ایران با مشکلاتی مواجه است و در مقابل، در مقطعی بذرهای تقلبی و بی‌کیفیت به صورت قاچاق در اختیار کشاورزان قرار گرفت که به گفته وی، خسارت سنگینی به برخی تولیدکنندگان وارد کرد.
اعتمادی گفت همان سالی که محصول با استفاده از بذر مناسب با استقبال و سودآوری بیشتری مواجه شد، تقاضا برای کشت آفتابگردان در استان افزایش یافت، اما در ادامه برخی کشاورزان به جای بذر باکیفیت، با بذرهای نامرغوب مواجه شدند و عملکرد مزارع کاهش یافت.
این ادعا نیازمند بررسی و پاسخ متولیان بخش کشاورزی است؛ اما طرح آن از سوی یک فعال باسابقه این صنعت، یک پرسش روشن را پیش روی سیاست‌گذار قرار می‌دهد: آیا امکان شناسایی، تأمین و عرضه قانونی ارقام مناسب و پرمحصول آفتابگردان وجود ندارد تا کشاورز مجبور به آزمون و خطا نشود؟
از ۴ هزار تن تولید تا ۱.۵ تن در هکتار
نگاهی به گزارش‌های قدیمی‌تر نیز نشان می‌دهد دغدغه امروز فعالان بازار تخمه، موضوعی تازه نیست. در سال ۱۳۹۳ مدیر وقت جهاد کشاورزی سنقروکلیایی از نبود صنایع بسته‌بندی، بوجاری و فرآوری، نبود قیمت تضمینی، مشکلات تسهیلات و ضعف مکانیزاسیون به عنوان مشکلات اصلی این محصول نام برده بود؛ در همان گزارش، تولید سالانه شهرستان حدود چهار هزار تن اعلام شده بود.
اکنون پس از بیش از یک دهه، بخشی از همان دغدغه‌ها همچنان در سخنان فعالان این صنعت شنیده می‌شود؛ با این تفاوت که مساله امروز فقط فرآوری نیست، بلکه اصل انگیزه برای ادامه کشت نیز در میان است.
اعتمادی می‌گوید افق روشنی برای تخمه سنقر نمی‌بیند، مگر اینکه برای اصلاح وضعیت تولید و زنجیره ارزش آن تصمیم جدی گرفته شود.
راه نجات؛ عبور از فروش فله‌ای
با وجود این هشدارها، واحدهای فرآوری همچنان برای توسعه این صنعت برنامه دارند.
اعتمادی از برنامه این واحد برای تغییر مدل فروش خبر داد و گفت: این مجموعه تاکنون بخش عمده محصول را به شکل عمده بسته‌بندی و برای عمده‌فروشان ارسال کرده، اما اکنون قصد دارد با سرمایه‌گذاری جدید، بسته‌بندی مصرف‌کننده را توسعه دهد و محصول را در اندازه بسته‌های رایج بازار مانند چیپس و پفک، به شکل مستقیم وارد بازار کند.
به گفته وی، اجرای این برنامه به حداقل یک هزار میلیارد ریال تسهیلات نیاز دارد.
این درخواست اگر محقق شود، می‌تواند بخشی از زنجیره ارزش محصول را در خود سنقر نگه دارد؛ زنجیره‌ای که از خرید محصول کشاورز آغاز شود و به فرآوری، برند، بسته‌بندی و فروش نهایی برسد.
هشدار درباره محصولی که هنوز فرصت نجات دارد
تخمه سنقری هنوز محصولی شناخته‌شده در بازار ایران است؛ واحد فرآوری فعال دارد، محصول آن در استان‌های مختلف عرضه می‌شود و ظرفیت توسعه بسته‌بندی و برندینگ نیز وجود دارد. اما آمار کاهش سطح زیرکشت استان و سنقر در کنار کاهش عملکرد مورد اشاره فعالان صنعت، نشان می‌دهد ادامه وضع موجود نمی‌تواند تضمین‌کننده آینده این محصول باشد.
مساله اکنون فقط حمایت از یک محصول کشاورزی نیست؛ پای درآمد کشاورزان، اشتغال واحدهای فرآوری، بازار خشکبار و حفظ یک نام تجاری بومی در میان است.
اگر سیاست‌گذاری از مزرعه شروع نشود، بذر مناسب و تناوب کشت جدی گرفته نشود، بازار و قیمت محصول سامان نگیرد و حلقه‌های فرآوری و بسته‌بندی تقویت نشوند، ممکن است روزی برسد که «تخمه سنقری» همچنان نامی آشنا برای مردم باشد، اما بخش مهمی از محصولی که با این نام در بازار می‌بینند دیگر از مزارع سنقر نیامده باشد.
این همان نقطه‌ای است که هشدار امروز فعالان این صنعت را باید جدی‌تر از یک خبر درباره برداشت آفتابگردان دید.
شهرستان سنقر و کلیایی با جمعیتی بالغ بر ۹۲۰ هزار نفر در ۹۰ کیلومتری شمال شرق کرمانشاه قرار دارد.
منبع: ایرنا